در زمان حضورم در IBM مشاهده کردم فرهنگ فقط یک بخش از پروژه نیست، بلکه یک پروژه است. با این وجود، تغییر و تحولات شرکت‌ها، ادغام‌‌‌ها و تملک‌‌‌ها و سایر اقدامات در مقیاس بزرگ، پس از عبور از موانع فرهنگی، شتاب خود را از دست می‌دهند.پس مشکل کجاست؟

این سوالی است که راجر مارتین، مشاور مدیرعامل و استاد بازنشسته مدیریت استراتژیک در دانشکده روتمن دانشگاه تورنتو، ۳۰ سال است که به آن فکر می‌کند. او در آخرین کتاب خود با عنوان «روشی جدید برای اندیشیدن A New Way To TNIK: راهنمای شما برای اثربخشی مدیریت برتر»، که خلاصه‌‌‌ای از نوشته‌‌‌های او برای بازنگری کسب و کار است، مشاهده کرده است که رهبران سازمان معمولا به یکی از دو روش غیرمستقیم به تغییر فرهنگ نگاه می‌کنند. آنها سعی می‌کنند فرهنگ را با یک دستوررسمی تغییر دهند.  آنها چیزی شبیه به اینکه: من مدیراجرایی هستم، و این یک سازمان بسیار بوروکراتیک است را می‌‌‌گویند. یا همه چیز به مدت زمان بیشتری نیاز دارد. این یک شرکت غیر‌بوروکراتیک خواهد بود، زیرا من چنین می‌گویم.

مارتین توضیح می‌دهد که روش رایج دیگر متکی بر تغییرات ساختاری است. مثلا مدیر اجرایی می‌‌‌گوید: «این مکان بوروکراتیک است زیرا بخش مالی بر آن مسلط است. بنابراین، مدیر مالی به مدیر ارشد عملیات گزارش می‌دهد، و مدیر ارشد عملیات موظف است از دخالت امور مالی در مواردی که نباید در آن دخالت داشته باشد، جلوگیری کند.» متاسفانه، هیچ یک از این رویکردها به اندازه کافی قدرتمند نیستند که به تنهایی یک فرهنگ سازمانی را با موفقیت تغییردهند.

مارتین می‌‌‌گوید: آنها کار نمی‌‌‌کنند، زیرا تفاسیر و هنجارهای مشترک یک سازمان را تغییر نمی‌‌‌دهند. حقیقت در مورد فرهنگ این است که تنها راهی که می‌توانید آن را تغییر دهید، تغییر روشی است که افراد با یکدیگر کار می‌کنند. اگر بتوانید آن را تغییر دهید، متوجه خواهید شد که فرهنگ تغییر کرده است.» مارتین استدلال می‌کند برای تغییر نحوه کار افراد با یکدیگر، رهبران سازمان باید رفتارهایی را که می‌‌‌خواهند مشاهده کنند را الگوبرداری کنند. به معنای واقعی کلمه تنها راه تغییر فرهنگ این است که یک رهبرسازمانی تصمیم می‌گیرد نوع متفاوتی از رفتار را نشان دهد و آن رفتار را عملی کند. افراد دیگر سرنخ‌های خود را به آرامی از این رفتار می‌گیرند اما مطمئنا فرهنگ تغییر می‌کند.» یکی از ابعاد قابل‌توجه این رویکرد این است که نیازی به ابتکار یا سرمایه‌گذاری عمده ندارد. در عوض، تغییر فرهنگ به مداخلات خرد همچون: تنظیمات کوچک در ساختار، پویایی، یا چارچوب‌‌‌بندی تعاملات بین فردی، که به طور مداوم در طول زمان اعمال می‌‌‌شوند بستگی دارد.

تغییر فرهنگ یک پروژه طولانی است. مارتین می‌گوید: «این یک کلید روشن و خاموش نیست. این گذر از لحظه‌ای آغاز می‌شود که رفتار شروع به تغییر می‌کند، اما همه نمی‌توانند رفتار را ببینند، و مردم لزوما رفتار را به سرعت گسترش نمی‌‌‌دهند. این کار مانند پرتاب سنگریزه داخل یک حوض آب برای ساختن و حفظ امواج است. مدتی طول می‌کشد تا این امواج به لبه‌های حوض برسند.»

زمانی‌که مارتین به ریاست دانشکده روتمن منصوب شد، از مداخلات کوچک برای تغییر فرهنگ سمی استفاده کرد که در آن اساتید و دانشجویان روابط خصمانه‌ای با مدیران داشتند. او می‌نویسد من اعلامیه قابل‌توجهی درباره فرهنگ جدید ندادم. در واقع، من اصلا در مورد فرهنگ صحبت نکردم. در عوض، بی‌‌‌وقفه روی تغییر مکانیزم‌‌‌های هدایت بین‌‌‌فردی - برای مثال، نحوه رسیدگی به بحث‌‌‌های بررسی اعضای هیات علمی، درگیری‌‌های اعضای هیات علمی، و جلسات با کارکنان کلیدی‌‌‌ام که با ذی‌نفعان خارجی کار می‌کردند، تمرکز کردم. در هر بخش، مارتین تغییرات کوچکی ایجاد کرد. به عنوان مثال، او در یک جلسه شخصی یک ساعته با هر استاد به فرآیند بازبینی بخش‌های آموزشی دانشکده پرداخت، و در آن خواستار ارزیابی اهداف استاد برای سال قبل و آینده و آنچه دانشکده می‌تواند برای دستیابی به این رویکرد جدید انجام دهد، شد. او می‌‌‌گوید که این جلسه در تغییر ماهیت فرآیند بازنگری، تغییر تمرکز از قضاوت به همکاری مشارکتی موثر بود.

در پایان، مهم‌ترین توصیه مارتین به رهبران کسب و کار این است که رویکرد تغییر فرهنگ یک عملیات فروش همزمان است. او توصیه می‌کند: قدرت خرده‌فروشی را دست کم نگیرید. زمانی‌که رهبران سازمان فرهنگ جدیدی را اعلام می‌کنند یا ساختار سازمانی جدیدی را ایجاد می‌کنند، سعی می‌کنند با تغییر یکباره فرهنگ آن را به صورت عمده‌‌‌فروشی درآورند. اما برای من، این عملکرد مانند خرده‌فروشی است و باید تدریجی انجام شود. هر تعاملی که در سازمان دارید فرصتی برای حرکت فرهنگ در مسیر درست است.»

اگرچه فیلترینگ، محدودیت‌ و قطع اینترنت برای کاربران ایرانی خاطره‌هایی پرتکرار هستند، اما از روزهای آخر شهریور ماه سال گذشته مسدودسازی‌های گسترده و اختلالات شدیدی در شبکه اینترنت اعمال شدند که بی‌سابقه بودند. از آن زمان دسترسی به اینترنت بین‌الملل، پیام‌رسان‌ها و شبکه‌های اجتماعی پرطرفدار خارجی برای کاربران ایرانی مترادف با استفاده از انواع ابزارهای فیلترشکن بوده است.

 با تنگ‌تر شدن حلقه‌های دسترسی کاربران و به عبارت دقیق‌تر افزوده شدن لایه‌های جدید فیلترینگ، وی‌پی‌ان‌ها و فیلترشکن‌های رایگان هم به تدریج از کار افتادند تا به این ترتیب انواع پولی این ابزارها هم سهمی از سبد خرید خانوارهای ایرانی را به خود اختصاص بدهند. این روزها و در آستانه یک سالگی این محدودیت‌ها، آمارها و گزارش‌های مستقل و معتبر جهانی تبعات فیلترینگ و اختلالات ناشی از آن را بررسی کرده‌اند. به گواه آمارهای تحلیلی وب‌سایت سرف‌شارک، در نیمه اول سال جاری میلادی ۲۹ کشور جهان درگیر انواع سانسورهای اینترنتی بوده‌اند. این بررسی‌ها نشان می‌دهند که تعداد محدودیت‌های اینترنتی که از ابتدای سال ۲۰۲۳ آغاز و تا پایان نیمه اول آن ادامه داشت، ۴۲ مورد بوده که سهم ایران از این میزان ۱۴ مورد است.

آسیا؛ کانون اختلالات اینترنتی

سایه فیلترینگ تنها بر سر کاربران ایرانی سنگینی نمی‌کند و طبق آمار سرف‌شارک، در نیمه اول سال جاری میلادی 24/ 4 میلیارد نفر در سراسر جهان تحت تاثیر سانسور اینترنت قرار داشته‌اند. این آمار تنها عدد نیستند، بلکه نماینده مردمی هستند که در کشورهایی مانند چین و امارت متحده عربی زندگی می‌کنند که مدت‌هاست با محدودیت‌های اینترنتی دست‌وپنجه نرم می‌کنند و آنها را به شکل عرفی آزاردهنده در جامعه خود تحمل می‌کنند. طبق این آمار، تنها در نیمه اول سال 2023 تعداد 42 مورد محدودیت‌های اینترنتی جدید آغاز شده‌اند. این در حالی است که 40 مورد محدودیت اینترنتی هم از سال گذشته وجود داشته که در سال جاری ادامه یافته‌اند تا با این حساب مجموع این محدودیت‌ها در شش ماهه اول سال 2023 به 82 مورد برسد. این محدودیت‌ها در حال حاضر مردم 29 کشور دنیا را تحت تاثیر قرار داده‌اند و از این میان قاره آسیا با 15 کشور بیشترین سهم از سانسور اینترنت در جهان را به خود اختصاص داده است.

مهم‌ترین محدودیت‌های اینترنتی موقتی که در همین شش ماه آغاز شده و پایان یافته است، عبارتند از فیلتر 12 ساعته توییتر بعد از زلزله ترکیه به دستور دولت این کشور، فیلتر یک روزه شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌ها در سورینامی به دنبال اعتراض مردم این کشور به افزایش هزینه‌های زندگی و فیلتر یک هفته‌ای پلتفرم‌های شبکه اجتماعی و سپس قطع سرویس‌های اینترنت موبایل در سنگال در واکنش به اعتراضات گسترده به محکومیت رهبر مخالفان حکومت این کشور. این در حالی است که محدودیت‌های اعمال شده روی فیس‌بوک، تلگرام، تیک‌تاک و یوتیوب توسط دولت اتیوپی بعد از اعتراضات مردمی نسبت به جدایی یکی از کلیساهای ارتدکس این کشور و همچنین اختلالات اینترنتی اعمال شده توسط حکومت سودان به دنبال شدت گرفتن درگیری‌های نظامی میان جناح‌های نظامی رقیب، در اوایل سال جاری میلادی آغاز شده و همچنان هم ادامه دارند.

در این میان اما مهم‌ترین رکورد محدودیت‌های اینترنتی بلندمدت که از گذشته آغاز شده و هنوز هم ادامه دارند به چین، امارات متحده عربی و روسیه می‌رسد. این محدودیت‌ها در چین از سال 2009 و با فیلتر پلتفرم‌های شبکه اجتماعی از قبیل توییتر، فیس‌بوک و یوتیوب آغاز شد. امارات اما از سال 2015 فعالیت سرویس‌های VOIP مانند واتس‌اپ، فیس‌تایم و اسکایپ را متوقف کرده است. روسیه هم از سال 2022 و با آغاز عملیات نظامی علیه اوکراین، شبکه‌های اجتماعی از قبیل توییتر، فیس‌بوک و اینستاگرام را فیلتر کرده است.

با این همه اما به تایید یافته‌های آماری سرف‌شارک، در شش ماهه اول سال جاری میلادی ایران رکورد بیشترین تعداد محدودیت‌های اینترنتی در جهان را به خود اختصاص داده است. حالا ایران، هندوستان و پاکستان، به ترتیب رکورد بیشترین تعداد محدودیت‌های اینترنتی جدید در نیمه اول سال 2023 را در اختیار دارند. در واقع کشورهای آسیایی مدت‌هاست که کانون محدودیت‌ها و اختلالات اینترنتی بوده‌اند. درست به همین دلیل هم هست که سه کشور ایران، هندوستان و پاکستان از نظر تعداد محدودیت‌های اینترنت اعمال شده از سال 2015 تا حالا به ترتیب رتبه دوم، اول و چهارم جهان را در اختیار دارند.

به گواه آمارهای منتشر شده از سوی سرف‌شارک، ایران در شش ماهه اول سال جاری میلادی با 14 مورد، رکورد بیشترین تعداد محدودیت‌های اینترنتی جهان را از آن خود کرده است. جالب آنجاست که تمام این موارد مربوط به قطع اینترنت شهر زاهدان در استان سیستان و بلوچستان هستند که به دنبال اعتراضات روزهای جمعه مردم این شهر اتفاق افتاده‌اند.

هندوستان با 9 مورد محدودیت اینترنتی با فاصله کمی بعد از ایران قرار دارد. بیشتر این محدودیت‌ها در طول اعتراضات اتفاق افتاده‌اند. پاکستان هم با سه مورد محدودیت اینترنتی جدید در سال جاری میلادی، رتبه سوم این فهرست را به خود‌ اختصاص داده است که این محدودیت‌ها به دنبال دستگیری عمران‌خان، نخست‌وزیر سابق این کشور، اتفاق افتاده‌اند. این بررسی‌ها نشان می‌دهند که بیشترین سانسورهای اینترنتی رخ داده در جهان به دنبال اعتراضات مردمی اتفاق افتاده‌اند. بر این اساس، از میان 42 مورد محدودیت اینترنتی که در سال 2023 اعمال شده‌اند، 12 مورد مربوط به شبکه‌های اجتماعی، 6 مورد مربوط به محدودیت‌های شبکه داخلی اینترنت کشور و 24 مورد مربوط به قطع اینترنت محلی بوده‌اند. در مقابل این‌ها، تنها یک مورد از محدودیت‌های اینترنتی در سال جاری میلادی مربوط به قانون اینترنت یک کشور بوده که در برزیل اتفاق افتاده و طی آن استفاده از تلگرام در این کشور ممنوع شده است. بر اساس آمارهای سرف‌شارک، در میان شبکه‌های اجتماعی، فیس‌بوک بیشترین میزان محدودیت‌های اعمال شده از سوی کشورها را در اختیار دارد. بعد از آن جایگاه دوم به صورت مشترک در اختیار تلگرام، اینستاگرام و یوتیوب قرار دارد و جایگاه سوم هم به واتس‌اپ و توییتر اختصاص پیدا کرده است. تیک‌تاک اما به خاطر آنکه در سال 2023 تنها در یک کشور (اتیوپی) فیلتر شده، جایگاه چهارم را در اختیار دارد.

کارشناسان و تحلیلگران وب‌سایت معتبر سرف‌شارک اعلام کرده‌اند که اگرچه میزان محدودیت‌ها و سانسورهای اینترنتی اعمال شده در نیمه اول سال جاری میلادی نسبت به دوره مشابه در سال گذشته تا 31 درصد کاهش یافته، اما تعداد کشورهایی که این محدودیت‌ها را به‌کار بسته‌اند از 13 مورد به 14 مورد رسیده است. این گزاره به معنای آن است که در حقیقت مردم بیشتری تحت تاثیر سانسور اینترنت قرار گرفته‌اند و تعداد آنها از 08/ 2 میلیارد نفر در نیمه اول سال 2022 به 35/ 2 میلیارد نفر در نیمه اول سال جاری میلادی رسیده. آسیا با سهم 71 درصدی از محدودیت‌های اینترنتی در سال جاری میلادی، جایگاه اول را در اختیار دارد و بعد از آن به ترتیب آفریقا و اروپا قاره‌های بعدی در اعمال سانسور اینترنتی هستند.

جولان وی‌پی‌ان‌ها

گزارش‌های اخیر سرف‌شارک تاکید می‌کنند که تعداد محدودیت‌های اینترنتی اعمال شده در ایران از سال 2015 تا حالا به 41 مورد می‌رسد و به این ترتیب کشور ما جایگاه دوم سانسور اینترنت در قاره آسیا را به خودش اختصاص داده است. از میان این موارد، 30 مورد مربوط به اعتراضات، 3 مورد مربوط به انتخابات و 8 مورد مربوط به دیگر مسائل سیاسی بوده‌اند. به این ترتیب است که فیس‌بوک و توییتر از مه ‌سال 2009، یوتیوب از ژوئن سال 2009، تلگرام از آوریل سال 2018 و اینستاگرام و واتس‌اپ از سپتامبر سال 2022 در ایران فیلتر شده‌اند.

با این اوصاف تعجبی ندارد که حالا انواع وی‌پی‌ان و ابزارهای فیلترشکن به عضوی ثابت از تلفن‌های همراه و کامپیوترهای شخصی کاربران ایرانی تبدیل شده‌اند تا مسیر دسترسی آنها به شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌های پرطرفدار جهانی را تسهیل کنند. اطلاعات منتشر شده روی رادار کلادفلر که سهم 70 درصدی از بازار CDN (شبکه تحویل محتوا) در ایران را در اختیار دارد، به خوبی نشان می‌دهد که میزان استفاده از وی‌پی‌ان و ابزارهای فیلترشکن در میان کاربران ایرانی تا چه اندازه بالاست. این آمار و اطلاعات که به صورت روزانه روی وب‌سایت کلادفلر در دسترس هستند، توزیع ترافیک اینترنت را به صورت لحظه‌ای نشان می‌دهند. طبق داده‌های منتشر شده روی رادار کلادفلر در حال حاضر نزدیک به 93 درصد (7/ 92 درصد) از ترافیک اینترنت ایران در اختیار بات‌ها قرار دارد که در واقع غیر قابل شناسایی و مربوط به اتصال به اینترنت از طریق انواع وی‌پی‌‌ان است. در مقابل تنها کمی بیشتر از 7درصد‌(3/ 7 درصد) از ترافیک اینترنت کشور مربوط به کاربران واقعی و اتصال به اینترنت بدون استفاده از وی‌پی‌ان است.

اگرچه میزان تقاضا برای خرید و استفاده از وی‌پی‌‌ان در دوره یک ماه و نیمه (از بیست‌ودوم سپتامبر تا سی‌ویکم اکتبر سال میلادی گذشته) به اوج خود رسید و از مرز 3هزار درصد هم گذشت، اما طبیعتا این میزان در حال حاضر رشدی ثابت دارد. این در حالی است که بر اساس بررسی‌های اخیر شرکت ابر دِراک، یکی از سرویس‌دهندگان داخلی CDN، میزان ترافیک بات‌ها در توزیع ارتباطات اینترنتی ایران در سال 1401 نسبت به سال پیش از آن رشد دو برابری داشته است که این موضوع نشان از رشد چشمگیر استفاده از وی‌پی‌‌ان در میان کاربران ایرانی در سال گذشته دارد. در این میان اما نکته مهمی که در گزارش اخیر ابر دِراک وجود دارد، مربوط به شکستن سد فیلترینگ به کمک مرورگرهای اینترنتی است. این گزارش نشان می‌دهد که اگرچه کروم، سافاری و سامسونگ، محبوب‌ترین مرورگرهای اینترنتی در میان کاربران ایرانی هستند، اما ظهور مرورگرهای go-http و okhttp در جایگاه‌های ششم و هشتم جالب توجه است؛ چون این مرورگرها مربوط به ابزارها و اپلیکیشن‌های فیلترشکن‌ها و وی‌پی‌ان هستند که در یک سال اخیر استفاده از آنها به‌شدت افزایش پیدا کرده است.

این گزارش همچنین به میزان پایداری شبکه اینترنت و پلتفرم‌های محبوب و پربازدید در میان کاربران ایرانی پرداخته که تا حد زیادی در نیمه دوم سال 1401 (آغاز سال 2023 میلادی) کاهش یافته است. ابر دراک اعلام کرده است که برای ارائه گزارشی از وضعیت Uptime اینترنت (گزارش اتصال اختلال و قطعی اینترنت)، وضعیت برقراری ارتباط پایداری پلتفرم‌های محبوب و پربازدید ایرانی (مراجع مانند گوگل، پلتفرم‌هایی مانند واتس‌اپ و اینستاگرام و...) از مبدا پاپ‌سایت‌های ابر دراک از مسیر سه گیت‌وی بین‌المللی اینترنت کشور به مقصد مراجع خارجی رصد شده است.

بر این اساس، مقایسه وضعیت ارتباطات با اینستاگرام، واتس‌اپ، گوکل و کلادفلر در ۶ ماه اول سال 1401 کم اختلال‌تر و در ۶ ماه دوم این سال با اختلال فراگیر همراه بوده است که این شرایط به اختلال‌ها و فیلترینگ گسترده‌ای باز می‌گردند که از نیمه دوم سال گذشته شروع شدند و هنوز هم ادامه دارند. طبق این گزارش در نیمه دوم سال ۱۴۰۱، قطعی‌های گسترده روی آدرس‌های IP کلادفلر به صورت پراکنده اتفاق افتاده‌اند که روی IPهای تصادفی و در بازه‌های مختلفی صورت می‌گرفت.  با این اوصاف رقم 64 درصدی استفاده کاربران ایرانی از فیلترشکن‌ها که در گزارش اخیر کمیسیون صنایع و معادن مجلس آمده، چندان هم دور از ذهن به نظر نمی‌رسد. این در حالی است که ظاهرا گزارش‌های مستقل مربوط به بعضی مراکز علمی، اعداد و ارقام بالاتری را هم نشان می‌دهند. جالب اینکه در همین گزارش مجلس اعلام شد که سهم پهنای باند ناشناس (ترافیکی که سیستم فیلترینگ قادر به تشخیص پروتکل آن نیست و مربوط به اتصال به اینترنت با استفاده از وی‌پی‌ان است) در شبکه بین‌الملل از ۵ درصد، حالا به ۲۵ درصد رسیده است تا با استناد به آن محمدجواد آذری جهرمی، وزیر ارتباطات دولت دوازدهم، هم سیاست فیلترینگ را شکست‌خورده اعلام کند.

هوش مصنوعی مولد از کجا آغاز شد؟

شاید برایتان عجیب باشد که بشنوید اولین گام‌‌‌ها در حوزه هوش مصنوعی مولد به دهه ۱۹۵۰ میلادی برمی‌‌‌گردد که دانشمندان به دنبال این ایده بودند که با استفاده از الگوریتم‌‌‌ها داده تازه تولید کنند. یکی از اولین نمونه‌‌‌های هوش مصنوعی مولد زنجیره مارکوف (Markov Chain) بود؛ یک مدل آماری که بر اساس داده‌‌‌های ورودی، دنباله‌‌‌ تازه‌‌‌ای از داده‌‌‌ها را تولید می‌کند. در دهه ۱۹۸۰ شبکه‌‌‌های عصبی (Neural networks لایه‌‌‌هایی از یاخته‌‌‌های مصنوعی است که می‌تواند از داده یاد بگیرد و خروجی تولید کند) برای تولید داده با استفاده از الگوریتم به شهرت رسیدند.

دهه ۱۹۹۰ محققان تکنیک‌‌‌های جدیدی را برای بهبود کیفیت و تنوع داده‌‌‌های تولیدشده به وجود آوردند و در سال ۲۰۱۴ با معرفی «شبکه مولد متخاصم» (generative adversarial network، از دو شبکه عصبی رقیب یکدیگر تشکیل می‌شود: مولدی که سعی می‌کند اطلاعات واقعی تولید کند و تفکیک‌‌‌کننده‌‌‌ای که سعی می‌کند اطلاعات واقعی و دروغین را از هم تفکیک کند) جهش عظیمی در هوش مصنوعی مولد پدید آمد. در سال‌های اخیر هم در حوزه‌‌‌های گوناگونی همچون پردازش زبان طبیعی (NLP)، بینایی کامپیوتری و ترکیب صوتی، پیشرفت‌‌‌های خارق‌‌‌العاده‌‌‌ای حاصل شده است. هوش مصنوعی مولد حوزه جذاب و به‌‌‌سرعت در حال تکاملی است که کاربردها و چالش‌‌‌های بالقوه عدیده‌‌‌ای دارد.

وضعیت هوش مصنوعی در سال ۲۰۲۳

امسال، سال شکوفایی هوش مصنوعی مولد است و سازمان‌های بی‌شماری از ابزارهای این شگفتی همچون مدل‌‌‌های زبانی بزرگ (LLM) که می‌توانند متن تولید کنند و شبکه‌‌‌های مولد متخاصم (GAN) که تصاویر واقعی تولید می‌کنند، برای تولید داده و محتوای جدید از داده‌‌‌ها و محتواهای موجود استفاده می‌کنند.

هوش مصنوعی روزبه‌‌‌روز قدرتمندتر و کارآتر می‌شود. این تکنولوژی دارد در بسیاری از صنایع و عرصه‌‌‌ها همچون سرویس‌‌‌های اقتصادی، خرده‌‌‌فروشی، بهداشت و سلامت، تولید، آموزش و سرگرمی انقلابی به پا می‌کند و محصولات، خدمات، فرآیندها و آزمایش‌‌‌های تازه‌‌‌ای را ممکن می‌‌‌سازد که می‌توانند کارآیی، کیفیت، دسترسی و خلاقیت را ارتقا دهند. اما از آن‌‌‌طرف هرچه هوش مصنوعی قدرتمندتر می‌شود، هزینه و خطراتش هم بیشتر می‌شود. سیستم‌های مبتنی بر هوش مصنوعی از خیلی جهات به عملکرد سطح انسان می‌‌‌رسند یا حتی آن را پشت سر می‌‌‌گذارند، اما درعین‌‌‌حال نیازمند داده، محاسبات و انرژی بیشتری هم برای آموزش و اجرا هستند و این جدا از چالش‌‌‌های عدیده اجتماعی و اخلاقی سیستم‌های مبتنی بر هوش مصنوعی است. فرآیند سازمان‌‌‌دهی آن هم مهم‌تر و پیچیده‌‌‌تر می‌شود، چون کشورها و مناطق گوناگون رویکردها و استانداردهای متفاوتی برای نظارت بر توسعه و به‌‌‌کارگیری این تکنولوژی شگفت‌‌‌انگیز دارند. و اینها صرفا گوشه‌‌‌ای از حال کنونی هوش مصنوعی است. در این عرصه هیجان‌‌‌انگیز و رو به رشد خیلی چیزها برای کشف و یادگیری مانده است.

پتانسیل اقتصادی هوش مصنوعی مولد

با توجه به اینکه هوش مصنوعی مولد می‌تواند بهره‌‌‌وری، نوآوری و کیفیت را در صنایع و حوزه‌‌‌های گوناگون بهبود ببخشد، بدون شک پتانسیل اقتصادی فوق‌‌‌العاده‌‌‌ای برای اقتصاد جهانی دارد. طبق گزارشی که مک‌‌‌کینزی به‌‌‌تازگی منتشر کرده، هوش مصنوعی مولد این قابلیت را دارد که به ۶۳ نمونه موردی که آنها تجزیه ‌‌‌و تحلیل کردند، سالانه معادل ۶/ ۲ تا ۴/ ۴ تریلیون دلار اضافه کند. همچنین این گزارش نشان داد که هوش مصنوعی مولد تمام صنایع را متاثر خواهد کرد؛ اما بیشترین تاثیرش در خرده‌‌‌فروشی و کالاهای مصرفی، بانکداری و داروسازی و محصولات پزشکی خواهد بود. از سوی دیگر بیشتر بخش‌‌‌های کسب‌و‌کار همچون بازاریابی و فروش، خدمات مشتری، مهندسی نرم‌‌‌افزار و تحقیق و توسعه را نیز دستخوش تغییر خواهد کرد. برخی از نمونه‌‌‌هایی که نشان می‌دهد هوش مصنوعی مولد چگونه می‌تواند برای کسب‌و‌کارها تولید ارزش کند از این ‌‌‌قرارند:

• بازاریابی و فروش: هوش مصنوعی مولد می‌تواند به تولید محتوای شخصی‌‌‌سازی‌‌‌شده و جذابی برای مشتریان همچون توضیح محصول، نظرات، توصیه، تبلیغات و ایمیل کمک کند. همچنین می‌تواند بر مبنای رفتار و ترجیحات مشتری به بهینه‌‌‌سازی قیمت، تبلیغات و کمپین‌‌‌ها بپردازد.

• خدمات مشتری: هوش مصنوعی مولد می‌تواند با تولید پاسخ‌‌‌های زبان طبیعی، چت‌‌‌باکس‌‌‌ها، دستیار صوتی و بازخورد، به بهبود خدمات مشتری و خودکار کردن آن کمک کند. همچنین می‌تواند با تولید تجربیات و پیشنهاد‌‌‌های شخصی‌‌‌سازی‌‌‌شده در بهبود رضایت و وفاداری مشتری هم نقش داشته باشد.

• مهندسی نرم‌‌‌افزار: هوش مصنوعی مولد می‌تواند فرآیند توسعه و تست نرم‌‌‌افزار را با تولید خرده کد، مستندسازی، رفع باگ، موارد تست کامل‌‌‌تر و رابط کاربری سریع‌‌‌تر و کارآتر کند. این تکنولوژی می‌تواند با تشخیص و اصلاح ناسازگاری‌‌‌ها و آسیب‌‌‌پذیری‌‌‌ها به کاهش خطا و باگ هم کمک کند.

• تحقیق و توسعه: هوش مصنوعی مولد نه‌‌‌تنها می‌تواند با تولید ایده‌‌‌های نو، طراحی‌‌‌ها، نمونه‌‌‌های اولیه، شبیه‌‌‌سازی‌‌‌ها و آزمون‌‌‌های تازه به شکوفایی نوآوری و کشف افق‌‌‌های تازه در عرصه‌‌‌های گوناگونی کمک کند، بلکه می‌تواند با بهینه‌‌‌سازی فرآیندها و منابع در کاهش هزینه و احتمال خطا هم نقش داشته باشد.

اینها تنها تعداد محدودی از روش‌هایی هستند که هوش مصنوعی مولد می‌تواند به‌‌‌واسطه آنها اقتصاد جهانی را متحول کند، اما نکته قابل‌توجه این است که این تکنولوژی ساختارهای بازار موجود، مدل‌‌‌های کسب‌و‌کار و دینامیک فضای کار را هم مختل خواهد کرد. هوش مصنوعی مولد چالش‌‌‌ها و خطراتی را در پی دارد که باید مورد توجه قرار گیرد؛ مواردی همچون کیفیت و قابلیت استفاده داده، الزامات اخلاقی و اجتماعی، چارچوب‌‌‌های تنظیمی و قانونی، شکاف‌‌‌های استعداد و مهارت و مشکلات امنیتی و حریم خصوصی. به همین دلیل کسب‌و‌کارها باید فکر‌شده و هوشمندانه این تکنولوژی را به کار بگیرند تا از مزایایش بهره ببرند و معایبش را تا حد ممکن کاهش دهند.

جریانات تکنولوژی مهم برای شرکت‌ها در ۲۰۲۳

جریانات تکنولوژی همواره در حال تکامل‌‌‌اند و بر جنبه‌‌‌های متفاوتی از کسب‌و‌کار و جامعه تاثیر می‌‌‌گذارند. ممکن است جریانات تکنولوژی متفاوتی بسته به صنعت، بازار و نیازهای مشتری برای شرکت‌ها مهم‌تر باشد؛ هرچند جریانات تکنولوژی عمده‌‌‌ای وجود دارند که شرکت‌ها باید به آنها توجه کنند:

• عملیات کوآنتومی: عملیات کوآنتومی الگوی جدیدی از محاسبه است که از قواعد فیزیک کوآنتوم استفاده می‌کند تا محاسبات پیچیده را سریع‌‌‌تر و دقیق‌‌‌تر از کامپیوترهای کلاسیک انجام دهد. عملیات کوآنتومی این قابلیت را دارد که بخش‌‌‌های گوناگونی همچون رمزنگاری، بهینه‌‌‌سازی، یادگیری ماشین، شبیه‌‌‌سازی و بسیاری از بخش‌‌‌های دیگر را متحول کند. شرکت‌ها باید فرصت‌‌‌ها و خطرات عملیات کوآنتومی را برای مدل‌‌‌های کسب‌و‌کاری و پروژه‌‌‌هایشان بررسی و کاوش کنند و همزمان با محققان و متخصصان همکاری کنند تا توسعه و به‌‌‌کارگیری این تکنولوژی سرعت بگیرد.

• بیوتکنولوژی: بیوتکنولوژی کاربرد سیستم‌ها و فرآیندهای زیست‌‌‌شناختی در خلق یا اصلاح محصولات و سرویس‌‌‌هاست. به لطف نوآوری‌‌‌هایی که در اصلاح ژنتیکی، زیست‌‌‌شناسی مصنوعی و فرآوری زیستی صورت گرفته، بیوتکنولوژی در سال ۲۰۲۳ با رشدی تصاعدی مواجه شده. بیوتکنولوژی می‌تواند برای بعضی از جدی‌‌‌ترین و فوری‌‌‌ترین چالش‌‌‌های پیش روی انسان، همچون سلامتی، امنیت غذایی، تغییرات اقلیمی و گوناگونی زیستی راه‌‌‌حل ارائه دهد. شرکت‌ها باید از بیوتکنولوژی برای تولید ارزش برای خریدارانشان و کل جامعه استفاده و امنیت و پایداری محصولات و سرویس‌‌‌های بایوتکشان را تضمین کنند.

• بلاک‌چین: بلاک‌چین، تکنولوژی دفتر کل توزیع‌‌‌شده‌‌‌ای است (distributed ledger technology به ساختاری اشاره دارد که دسترسی، ثبت و به‌‌‌روزرسانی داده‌‌‌ها را به‌‌‌طور همزمان و به‌‌‌صورت توزیع‌‌‌شده فراهم می‌کند) که انتقالات امن و شفاف بدون حضور واسطه را ممکن می‌‌‌سازد. موارد کاربرد بلاک‌چین در سال ۲۰۲۳ از صرفا رمزارزها فراتر رفت و وارد حوزه‌‌‌های متعددی ازجمله قرارداد هوشمند، هویت دیجیتال، مدیریت زنجیره تامین و عرضه کالا و سیستم‌های رای‌‌‌گیری شد. بلاک‌چین می‌تواند برای صنایع و بخش‌‌‌های گوناگون مزایایی همچون اعتماد، کارآیی بالا، امنیت و نوآوری فراهم کند. شرکت‌ها باید برای بهبود فرآیندهای کسب‌و‌کار و انتقالاتشان از بلاک‌چین استفاده کنند و در توسعه و نظارت بر اکوسیستم‌های بلاک‌چین مشارکت داشته باشند.

• انرژی تجدید‌پذیر: انرژی تجدیدپذیر نوعی از انرژی است که از آن دسته از منابع طبیعی حاصل می‌شود که همواره در حال احیا شدن هستند؛ منابعی همچون خورشید، باد، آب، گرمایش مرکزی زمین و زیست‌‌‌توده. به لطف پیشرفت تکنولوژی و حمایت‌‌‌های قانونی، انرژی تجدیدپذیر در سال ۲۰۲۳ دست‌‌‌یافتنی‌‌‌تر و مقرون‌‌‌به‌‌‌صرفه‌تر شده. انرژی تجدید‌پذیر می‌تواند به کاهش انتشار گازهای گلخانه‌‌‌ای و مهار تاثیرات تغییرات اقلیمی کمک کند. شرکت‌ها باید برای تامین نیازهای انرژی‌‌‌شان سراغ منابع انرژی تجدیدپذیر بروند و در گذار به‌‌‌سوی اقتصاد کم‌‌‌کربن مشارکت داشته باشند.

اینها فقط بخشی از جریانات تکنولوژی حائز اهمیت برای شرکت‌ها در سال ۲۰۲۳ است. مطمئنا جریانات دیگری هم وجود دارند که ممکن است برای کسب‌و‌کارهای دیگری مرتبط و مهم باشند.

نمونه کاربرد هوش مصنوعی مولد در دنیای واقعی

یکی از معروف‌‌‌ترین و تاثیرگذارترین کاربردهای هوش مصنوعی مولد خلق چهره‌‌‌های مصنوعی است. چهره مصنوعی، تصویر چهره انسان است که متعلق به یک شخص حقیقی نیست، اما بسیار واقعی و طبیعی است. این چهره‌‌‌ها به‌‌‌وسیله شبکه مولد متخاصم (GAN) تولید می‌‌‌شوند که گونه‌‌‌ای از شبکه‌‌‌های عصبی است که می‌تواند از پایگاه داده وسیعی از چهره‌‌‌های افراد حقیقی بیاموزد و چهره‌‌‌های تازه‌‌‌ای خلق کند که مشابه چهره افراد است.

چهره‌‌‌های مصنوعی کاربردهای بالقوه بسیاری دارند. به‌‌‌عنوان نمونه می‌توان از چهره‌‌‌های مصنوعی برای خلق شخصیت‌‌‌های واقعی در فیلم‌‌‌ها، بازی‌‌‌ها و واقعیت مجازی یا برای تولید تصویرهای متنوع و جامعی با اهداف آموزشی (مثلا آموزش زبان یا فرهنگ) استفاده کرد. یکی دیگر از حوزه‌‌‌هایی که صورت‌های مصنوعی می‌توانند در آن حضور فعالی داشته باشند، استفاده از آنها برای انجام پژوهش و آزمایش روی استنباط، رفتار و ادراک انسان است. البته در نظر داشته باشید که چهره‌‌‌های مصنوعی چالش‌‌‌های اخلاقی و اجتماعی همچون خطر اغفال، تقلب و کلاهبرداری را هم به بار می‌‌‌آورند. به‌‌‌عنوان‌‌‌مثال، می‌توان از چهره‌‌‌های مصنوعی برای تولید دیپ‌‌‌فیک استفاده کرد؛ تصاویر و ویدئوهایی که نشان می‌دهد فردی چیزی را می‌‌‌گوید یا کاری را انجام می‌دهد که هرگز نگفته و انجام نداده. دیپ‌‌‌فیک‌‌‌ها برای پخش شایعه، تاثیر گذاشتن بر افکار عمومی و آسیب رساندن به شهرت افراد به کار می‌‌‌روند. به همین دلیل بسیار مهم است که روش‌هایی را برای شناخت و جلوگیری از سوءاستفاده تصاویر مصنوعی تبیین کرد که استفاده اخلاقی و مسوولانه از این تکنولوژی را تضمین کند.

یکی دیگر از کاربردهای هوش مصنوعی مولد در دنیای واقعی، تولید محتواست که این روزها به‌‌‌شدت پرطرفدار شده است؛ تا جایی که کارخانه‌‌‌های تولید انبوه UGC (محتوای تولیدشده توسط کاربر) به راه افتاده و در آن کارخانه‌‌‌ها افراد در اتاقک‌‌‌های کوچکی با کمک هوش مصنوعی مولد به تولید محتوا می‌‌‌پردازند.