افزایش هوش اخلاقی با صحیفه سجادیه

 

 

 

سیدعلی مرعشی، روانشناس و استاد دانشگاه شهید چمران اهواز گفت: یکی از کارهای خوب انجام گرفته در زمینه رویکردهای اخلاقی سازه ای در روانشناسی و مدیریت، هوش اخلاقی است به این معنی که انسان چقدر ذکاوت دارد که تشخیص دهد چه کاری اخلاقی است یا چه کاری اخلاقی نیست؟!

وی افزود: ما بر اساس مولفه هایی که در هوش اخلاقی وجود دارد، این فرضیه که محتوای دعای ۲۰ صحیفه سجادیه با عنوان مکارم الاخلاق می تواند هوش اخلاقی افراد را بالا ببرد. به همین منظور از چند دانشگاه مختلف نمونه ۵۰ نفری را انتخاب کردیم و این نمونه ها را به طور تصادفی به آزمایش و شاهد تقسیم کردیم. به گروه آزمایش، دعا را آموزش دادیم و به گروه شاهد هیچ آموزشی داده نشد. قبل از آموزش از هر دو گروه پیش آزمون و بعد از آزمایش پساآزمون گرفتیم.

وی ادامه داد: تحلیل آماری نشان داد گروهی که دعای مکارم الاخلاق را آموزش دیده بود، نسبت به گروه آموزش ندیده به افزایش ۷۴ درصدی هوش اخلاقی رسیده است. این یافته نشان می دهد دعای مکارم الاخلاق دارای جنبه آموزشی است که می توان آن را به دنیا معرفی کرد و دارای پشتوانه پژوهشی است. مبانی این یافته، اسلامی و سنخ آن روانشناسی است. به این ترتیب می توان یافته های متعددی را پیدا کرد. وقتی یافته ها با هم مرتبط شوند نظریه را بوجود می آورند. نظریه های مختلف در کنار هم مکتب روانشناسی اسلامی را ایجاد می کنند. این روش از جزء به کل رسیدن است.

مرعشی بیان کرد: دعایی در صحیفه سجادیه به نام دعای بیماری وجود دارد که امام سجاد(ع) آن را در هنگام بیماری می خواند. ما معتقدیم محتوای بیماری می تواند چهار مرحله انکار، خشم، اضطراب و افسردگی که فرد در مواجهه با شنیدن بیماری مهلک با آن روبرو می شود را رفع کند. این دعا شناخت درمان معنوی است و نگاه فرد به موضوع بیماری را تغییر می دهد.

این روانشناس افزود: امام سجاد(ع) در این دعا می فرماید: «خداوندا این بیماری به قدرت تو بر من عارض شد. خدایا من تورا شکر می کنم به خاطر سلامتی که تاکنون داشتم. خدایا من نمی دانم در زمان سلامت باید بیشتر شکر می کردم یا اکنون؛ زیرا آن زمان سلامتی به من نشاط می داد تا عبادت کنم و برای عاقبتم مفید بود و حالا بیماری باعث می شود که گناهانم بخشیده شود و این برای آخرت من مفید است.» این دعا مکالمه دوستانه با خدا و رضا و تسلیم در برابر او و ضد اضطراب و غم است.

این استاد دانشگاه افزود: چرا ما می گوییم صحیفه سجادیه، قرآن صاعد است زیرا پاسخی است که امام به پیام خدا داده است. پیام خدا در این دعا این است که آگاه باشید دوستان خدا غمگین و مضطرب نمی شوند، یعنی تعادل روانشناختی خود را از دست نمی دهند. ما فرض داریم اگر این دیدگاه ها را به بیماران منتقل کنیم اضطراب و خشم آنها کاهش پیدا می کند.

مرعشی با اشاره به پژوهش انجام گرفته دیگر در رابطه با بیماران صعب العلاج گفت: پژوهش دیگری نشان می دهد اگر وضع روانشناختی بیماران صعب العلاج را بهبود ببخشیم احتمال بهبود جسمانی آن بیشتر می شود زیرا فشارهای روانی عملکرد فیزیولوژیکی بدن را برهم می زند. پس احتمال دارد این دعا غیر از حفظ سلامت روان فرد احتمالا در بهبود بیماری کمک کند. در انتهای این دعا امام سجاد(ع) می فرماید: «خدایا گناهان مرا ببخش و من را بهبود بده.»

وی ادامه داد: می توان این آیه را بر بیماران مختلف امتحان کرد. افرادی که بیمار می شوند استعداد پذیرش این مسائل را دارند. خداوند می فرماید: «گاهی انسان ها را در مشکل می اندازم تا بدانند خدا هم وجود دارد.» گرفتاری های پیش آمده برای این است که هدف خود را گم نکنیم و به مسیر بازگردیم.

مرعشی اظهار کرد: ما از آیه «کسانی هستند که برای رضای خدا و برای تثبیت نفس انفاق می کنند» هم برداشت روان شناسانه داریم. ما تثبیت نفس را در این آیه فرض بر داشتن ثبات روانی می کنیم، یعنی کسی که بهداشت روانی بهتر داشته باشد اما در بعضی از تفاسیر تثبیت نفس به عقاید تفسیر می شود در حالی که عقاید منظور نیست.

---

 

منبع:
مصاحبه پایگاه خبری تحلیلی طلیعه با سیدعلی مرعشی با عنوان "دعای مکارم‌الاخلاق، ۷۴ درصد هوش اخلاقی را افزایش داد"

به مناسبت بزرگداشت علامه امینی

 

 

 

این نام و شخصیت با یاد و نام مولا علی (علیه السلام) گره خورده است، کسی که عمری را در مسیر ذکر و زنده کردن یاد اهل بیت و مکتب شیعه سپری کرد. بله! سخن از عالم بزرگ علامه امینی رحمة الله علیه است، مردی که به گفته خودش "تنها آرزویش این است که بتواند تمام عمر  را برای مظلومیت و غربت مولایش علی علیه السلام گریه کند".

کتابی که چنان با کلام وحی، کتاب قرآن کریم و روح قرآنی آمیخته شده که عبدالفتاح عبدالمقصود مصري نويسنده مشهور می‌گوید: علامه امینی به حق از قرآن هدايت مي‌ طلبد.

شاید در این روزگار برای من و امثال من پذیرفتن و درک این حال و هوا کمی سخت باشد؛  شاید دلیلش این باشد که عاشق واقعی نشده‌ایم.

علامه امینی عاشق اهل بیت مخصوصاً امیر المؤمنین علی علیه السلام بود. وجودش از ولایت علی و اولاد علی علیه السلام پر شده بود.و همین عشق و علاقه او را در مسیر نگارش کتاب " الغدیر"،  کتابی در دفاع از مکتب مولایش علی علیه السلام و حقانیت شیعه قرار می دهد، کتابی که چنان با کلام وحی، کتاب قرآن کریم و روح قرآنی آمیخته شده که عبدالفتاح عبدالمقصود مصري نويسنده مشهور می‌گوید: علامه امینی به حق از قرآن هدايت مي طلبد.خود علامه بارها می‌فرمودند: «هر گاه پشت میز می‌نشستم که الغدیر را بنویسم مثل این که امیرالمومنین علی علیه السلام را در کنار میز می‌دیدم که مطالب را به من دیکته می‌فرمود.(1)

در حقیقت زیباتر است این گونه بگوییم که علامه با نوشتن کتاب الغدیر بزرگترین خدمت را به شیعه و مکتب اهل بیت علیهم السلام کرده است؛ چرا که به تعبیر شهید مطهری "الغدیر، وسیله وحدت مسلمین است. بعضی خیال میکردند کتاب الغدیر ممکن است مایه ی افتراق بشود، اما  اگر درست فکر کنیم، درست عمل کنیم و سنجیده پیش برویم، کتاب الغدیر مایه وحدت دنیای اسلام است.
برادران اهل سنت ما هم می توانند در یک محیط خالی از پیش داوری به منابع غدیر مراجعه کنند؛ یا می پذیرند، یا نمی پذیرند. در هر دو صورت، چه بپذیرند و چه نپذیرند، این معنا مسلّم است که قضیه غدیر هیچ گونه جنگ و دعوای بین پذیرنده و نپذیرنده به وجود نمی آورد و اختلافات را ایجاب نمی کند.
برای شیعیان هم همین طور است. شیعیان هم خدا را شکر کنند که از طرف پروردگار به نعمت این اعتقاد و معرفت متنعم شدند. آن برادرهایی هم که این حقیقت را قبول نکردند، یا مراجعه نکردند، یا اطلاع ندارند و یا نتوانستند ذهن هایشان را قانع کنند، آنها هم اعتقادی ندارند. این، اختلاف و درگیری را ایجاب نمی کند." (2)

بیشتر بخوانیم: علامه امینی علامه امینى جرعه نوش غدیر سفارش علاّمه امینى

کسی که توجه‌اش در نماز کم است مشکل محبتی دارد

علامه امینی بسیار مراقب زبان بود. عقیده او بر این بود اساس خلقت بر محبت بنا شده است و در تعبیر ایشان تمام عبادات ناشی از محبت است؛ "هل الدین الا الحب؟". ایشان رابطه بین محبت به خدا و دوری از گناهان را این گونه توصیف می کند؛ هر چقدر محبت به خدا بیشتر باشد، از معاصی و گناهان بیشتر دوری می‌شود. کسی که توجه‌اش در نماز کم است مشکل محبتی دارد.(3)

با نماز شب و قرائت قرآن بسیار عجین بود،همواره پس از نماز صبح، مشغول قرائت قرآن می‌شدند. ایشان در ماه مبارک رمضان خود را برای روزه‌داری و عبادات از کارهای دیگر فارغ می‌کردند و در این ماه 15 ختم قرآن داشتند. چهارده ختم به نیت چهارده معصوم علیهم السلام و یک ختم به نیت پدر و مادر خود و در ماه‌های دیگر حداقل یک ختم قرآن داشتند.

این فرد، شیعه بی‌سوادی نمی‌شود

علامه امینی موضوع "زیارات" و "ادعیه" بدان گونه‌ که در مکتب تشیع مطرح شده را بسیار مهم و ارزشمند می‌دانستند و می فرمودند:" اگر کسی با این زیارات و ادعیه مانوس بشود و متوجه باشد که چه می‌خواند و فلسفه و حکمتش را بداند، کسی که زیارت جامعه کبیره را بخواند و بداند که چه می‌گوید این فرد، شیعه بی‌سواد نیست."

طعم شیرین معارف الهی را به کام مردم می‌چشاند

خدمت دیگری که این عالم بزرگوار به مردم داشتند این بود که در ایامی که در کربلا به زیارت حرم حضرت سیدالشهدا علیه السلام مشرف می‌شدند، هیچ گاه از راه اصلی نمی‌رفتند و همیشه به شکل ناشناس در میان روستاییان می رفتند و در آنجا به سخنرانی در باب معارف دین و اهل‌بیت علیهم السلام می‌پرداختند و بدین وسیله طعم شیرین معارف الهی را به کامشان می‌نشاندند.

کدام یک از اعمالتان موجب نجات شما شد؟

محمدهادی امینی فرزند علامه امینی می گوید: "پس از گذشت چهار سال از فوت پدر، در شب جمعه‌ای پدرم را در خواب دیدم،‌ او بسیار شاداب و خرسند بود، جلو رفتم و پس از سلام و دست‌بوسی گفتم: پدر جان! در آنجا چه عاملی باعث سعادت و نجات شما شد؟

علامه با نوشتن کتاب الغدیر بزرگترین خدمت را به شیعه و مکتب اهل بیت علیهم السلام کرده است. چرا که به تعبیر شهید مطهری الغدیر، وسیله‌ی وحدت مسلمین است. بعضی خیال می‌کردند کتاب الغدیر ممکن است مایه افتراق بشود، اما اگر درست فکر کنیم، درست عمل کنیم و سنجیده پیش برویم، کتاب الغدیر مایه‌ی وحدت دنیای اسلام است.

کتاب الغدیر یا سایر تألیفات شما یا تأسیس بنیاد و کتابخانه امیرالمؤمنین(علیه السلام)؟!
او اندک تأملی کرد و سپس فرمود: فقط زیارت اباعبدالله الحسین(علیه السلام)!
عرض کردم: شما می‌دانید اکنون روابط ایران و عراق تیره شده و راه کربلا بسته است، برای زیارت چه کنیم؟ فرمود: در مجالس و محافلی که جهت عزاداری امام حسین(علیه السلام) بر پا می‌شود، شرکت کنید تا ثواب زیارت امام حسین(علیه السلام) را به شما بدهند.
سپس فرمود: پسرجان! در گذشته بارها به تو یادآور شدم و اکنون نیز توصیه می‌کنم که زیارت عاشورا را به هیچ عنوان ترک مکن، زیارت عاشورا بخوان و آن را وظیفه خودت بدان، این زیارت دارای آثار، برکات و فواید بسیاری است که موجب نجات و سعادتمندی تو در دنیا و آخرت می‌شود."(4)

---

پی نوشت:
1- به نقل از حجت الاسلام علی‌رضا هادی‌زاده در گفتگو با خبرگزاری مهر
2- بیانات شهید مطهری در دیدار مردم قم در سالروز عید سعید غدیر خم
3- به نقل از خبرگزاری حوزه
4- تلخیصی از بیانات حجت الاسلام فرحزادی در برنامه سمت خدا

چگونه ارتباطات انسانی قوی داشته باشیم؟

اهمیت ازدواج دوم در زندگی فرد

عوامل اصلی در شادی و رضایت زندگی زناشویی

پیشنهادات رفع موانع ازدواج

کسی که در خیمه‌ امام زمان(ع) زندگی می‌کند

طوفان فکری چیست و چه کاربردی دارد؟

چه کنیم به آرامش برسیم؟

ملا عبدالله مکتوب‌های زیبایی دارد، مرحوم فیض کاشانی دویست مکتوب را جمع آوری کرده است. شاید بیش از هزار نامه دارد. نامه‌های ناب را مرحوم فیض جمع کرده است و چاپ هم شده است. آیت الله امامی کاشانی مراسم مفصلی برای فیض کاشانی گرفتند و این کتاب را چاپ کردند. «مکاتیب ملا عبدالله» ایشان یک جمله خیلی زیبایی دارد می‌گوید: الآن ظلم که می‌گوییم، ظالم فوری به ذهن ما می‌رسد کسی که مال مردم را می‌خورد، سیلی به کسی می‌زند، پای کسی را لگد می‌کند. اختلاس می‌کند و رشوه می‌گیرد ظلم است. همه ظلم‌هایی که به افراد می‌شود، بد اخلاقی می‌کند ، آبروی کسی را می‌برد، تعدی به جان و مال مردم همه ظلم است. ولی ایشان می‌فرماید: فاحش‌ترین ظلم‌ها و بدترین  ظلم‌ها که خدا می‌گوید: «إِنَّ الشِّرْكَ‏ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ» (لقمان/13) پایمال کردن حق خدا بالاترین ظلم‌هاست. با خدا درگیر شدن، خدا را نشناختن و ندیدن، خدا را کنار گذاشتن، ظلمی از این بالاتر نمی‌تواند تجلی کند.

این را نمی‌بخشم

ظلم بزرگی که خدا می‌فرماید: من هر گناهی را می‌بخشم ولی شرک را نمی‌بخشم. برای من شریک قائل نشو، من همه را می‌بخشم، ولی این را نمی‌بخشم! این گناه را توجه نداریم. این گناه بدترین گناه است. «إِنَّ الشِّرْكَ‏ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ» خدای بزرگ که برایش گناه مهم نیست ولی می‌گوید: شرک گناه بزرگی است. شرک جلی که آدم به خدای دیگر اعتقاد داشته باشد یا شرک خفی که همه مبتلا هستیم و غیر خدا را مؤثر می‌دانیم. الآن ما پول را حلال مشکلات می‌دانیم. ریاست حلال مشکلات است. مدرک و اسم و رسم است. حلال مشکلات خداست. پول و دکتر و مقام و پست وسیله است. این دعا می‌گوید: همه کاره خداست.
ملا عبدالله می‌گوید: خدا در قرآن برای ایمان و مؤمن یک شرط گذاشته است. «الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ» (انعام/82) چه کنیم به آرامش برسیم؟ چه کنیم به هدایت کامل برسیم؟ مهتدی غیر از مهدی است. مهدی یعنی هدایت شده، مهتدی کسی است که هدایت در او مستقر شده و کامل شده است. می‌فرماید: آنهایی که ایمان می‌آورند و الله می‌گویند: ولی کنار خدا «لا شریک له» می‌گویند. «ایاک نعبد» چرا در نماز امام زمان می‌توانست بسم الله را صد بار بگوید. آیات دیگر هم هست ولی آیه‌ای که مغز توحید است، اوج آیات که بین خدا و بنده است «ایاک نعبد و ایاک نستعین» است. خدایا من فقط و فقط تو را پرستش می‌کنم. دویست بار در دو رکعت نماز این را تکرار می‌کند. فقط و فقط از تو کمک می‌گیرم. ما باید دنبال اسباب و وسایل برویم، دنبال همسر و ازدواج و زندگی باید برویم، ولی همه جا توجه ما «مسبب الاسباب  و تسبب  بلطفک  الاسباب» اسباب را تو ردیف می‌کنی. همه اینها را در دایره قدرت خدا ببینیم.

تا بقیه را کنار نزنی، الله نمی‌آید

این هایی که ایمان می‌آورند و ایمانشان را با ظلم آمیخته نمی‌کنند، یعنی با شرک اینها به آرامش کامل می‌رسند. یعنی هدایت کامل پیدا کردند. تا بقیه را کنار نزنی، الله نمی‌آید. قبل از الله شرک زدایی است. انبیاء از روز اول دست بلند کردند. فهم و درکشان بالا بود. آگاهی و نورانیتشان زیاد بود. روز اول گفتند: خدایا همه کاره خودت هستی. همه چیز دست توست. ولی ما باید هزار بار سرمان به دیوار بخورد و هی به بن بست برسیم، هی به این دعا و امثال اینها متوسل شویم تا توحید در ما بروز کند. آدم عاقل از اول می‌فهمد همه کاره خداست، همه چیز دست خداست. ملا عبدالله می‌گوید: ظلم بزرگ خدا را ندیدن است. ظلم بزرگ پوشاندن پیدا و پیدا نمودن آنکه پوشیده است. می‌گوید: خلق از خودشان چیزی ندارند. موجودات از خودشان چیزی ندارند. پوشیده‌ای هستند که پیدا شدنی نیستند. خدا پیدایی است که پوشیدنی نیست. ظلم بزرگ این است که پوشیده را پنهان کنیم و پنهان را پیدا کنیم. یعنی خدا پیدایی است که قابل پوشیدن نیست.
با صد هزار جلوه برون آمدی که من *** با صد هزار دیده تماشا کنم تو را

قرآن به چه چیزی ظلم می‌گوید؟

غیر خدا مگر کسی هست؟ حضرت امیر می‌فرماید: من چیزی را ندیدم مگر قبل از او، با او و بعد از او، خدا را دیدم. خدایی که همه جا باید او را ببینیم و همه کاره بدانیم پوشاندیم و نمی‌بینیم، نه او را رزاق می‌دانیم، نه حاضر و ناظر و پشتیبان می‌دانیم، نه حامی و نه ناصر می‌دانیم. ولی به پول جیبمان، به پول بانکمان، به پدر و مادرمان، به اداره‌مان بیشتر اطمینان داریم. اینقدر که به اسباب تکیه داریم به خدا تکیه نداریم. خدا در قرآن می‌فرماید: «وَ لا تَدْعُ‏ مِنْ‏ دُونِ اللَّهِ ما لا يَنْفَعُكَ وَ لا يَضُرُّكَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذاً مِنَ الظَّالِمِينَ» (یونس/106) قرآن به چه چیزی ظلم می‌گوید؟ حق الناس بلا شک ظلم است. ولی بالاترین ظلم‌ها پایمال کردن حق خدای بزرگ است. اگر این را ادا کنیم بقیه هم ادا خواهد شد. اگر خدا را حاضر و ناظر ببینیم، فکر ظلم به مردم هم در سر ما نمی‌آید. مشکل ما این است که اتصال ما به مبدأ ضعیف شده است.

منبع:
"سیری در صحیفه سجادیه امام زین العابدین (علیه‌السلام) - شرح دعای هفتم"؛ حجت الاسلام  فرحزاد، که در سایت سمت خدا منتشر شده است.

زنان در چنگ "صنعت فرهنگ"

نيازسازی كاذب؛ سلاح سرمايه‌داري در هجمه به جامعه

 

نویسنده : ساجده مقدمی

 

واقعيت امر اين است كه پيشرفت‌هاي علم و تكنولوژيكي وضعيت ما را بهبود بخشيده و مخصوصا شرايط مادي و فيزيكي ما را ارتقا داده است. اما اگر كمي دقيق شويم متوجه مي‌شويم تنها برخي ظواهر تغيير كرده و ما هنوز از همان بحران‌های فرهنگي و فقرهاي معنوي گذشتگانمان رنج مي برد.

مدرنيته با ظاهر موجه عقل‌گرايانه‌اش و با داعيه بي‌طرفی‌اش سعي در بهبود اوضاع بشريت داشت. اما عملا بشريت را به بيراهه برده است. شايد اكنون ديگر مجبور نباشيم روزها و ماه‌ها را صرف طي مسافت بين شهرها كنيم و بدون دغدغه و با امنيت خاطر در مدرن‌ترين ماشين‌ها سفر كنيم؛ يا با هواپيما در كوتاه‌ترين زمان ممكن به دوردست ترين نقاط زمين برسيم. با ماشين‌هاي مدرني هم‌چون ماشين ظرفشويي،ماشين لباسشويي، چاي‌ساز و .... كارهاي خانه را با سرعت بيشتر و فشارهاي جسمي كمتر انجام دهيم.

در همين راستا مي توان از هزاران پيشرفت تكنولوژيكي جديدي نام برد كه زندگي را براي ما راحت‌تر كرده‌اند. اما بيراهه‌اند از آن جهت كه ما درگير نيازهاي كاذبي شده‌ايم كه سرمايه‌داري براي ما ايجاد كرده تا منافع خود را عملي كند و سيستم سرمايه‌دارانه را همچنان سرپا نگه دارد و فطرت ما را از نيازهاي اصيلي همچون زندگي مبتني بر عقل، غافل كرده است.

زمانی که با پیشرفت تکنولوژی ذخیره می‌شود، صرف چه می‌‎شود؟

بيايد به صورت موردي لوازم خانه را بررسي كنيم. اكنون بيشتر خانم‌هاي خانه‌دار از ظرفشويي، لباسشويي، چاي ساز و .... استفاده مي‌كنند و در انجام كارهايشان سريع تر عمل مي‌كنند. اما حقیقتا، زماني كه به اين نحو صرفه جويي مي شود صرف چه كارهايي مي شود! زنان ما وقت بيشتري صرف بچه‌هاي خود مي‌كنند! زمان بيشتري را به همسرداري و هم نشيني با همسر اختصاص مي‌دهند! ساعات مطالعه روزانه شان افزايش يافته! بيشتر به سلامت خود اهميت داده و بيشتر ورزش مي‌كنند! زمان كمتري را به وب گردي، اينستاگردي و .... اختصاص مي دهند! كمتر به بازار مي روند و زمان كمتري صرف خريد مي كنند! كمتر فيلم مي بينند!

سيستم سرمايه‌داري و تلاش در هدایت ذائقه فرهنگي و معنوي ما

حرف بر سر اين نيست كه زنان به خريد نروند، فيلم نبينند، پذيراي تكنولوژي‌هاي مدرن در خانه نباشند و ... ؛ چراكه ما در دنياي مدرن با اقتضائات و ساختارهاي خاص خودش زندگي مي‌كنيم و در پاره‌اي موارد بدون آنكه خطوط اصلي زيرپا گذاشته شوند؛ مي‌توان به اين موارد تن داد و از آنها استفاده كرد. در اين ميان عدم استفاده از اين تكنولوژي در راستاي تامين منافع و دستيابي به اهداف، كار غيرعقلاني محسوب مي‌شود، اما نكته اصلي اين است كه ذائقه و سليقه فرهنگي و معنوي ما را سيستم سرمايه‌داري تعيين نكند. ما خود جهت‌دهنده و تعيين‌كننده مسير زندگي خود و خانواده‌مان باشيم و در دام مصرف‌گرايي و نيازهاي كاذب سرمايه داري نيافتيم.

«صنعت فرهنگ» چیست؟

نكته دقيقا همين جاست. صنعت مدرن علي رغم همه ي پيشرفت هايش ما را از درون تهي كرده است. اين تهي كردن متضمن آن چيزي است كه بسياري هم چون متفكران مكتب فرانكفورت از ان به عنوان«صنعت فرهنگ» نام مي برند. صنعت فرهنگ، فرهنگ را به تكرار اجمالي شكل هاي از پيش تعيين شده اي بدل مي كند؛ فرهنگي كه تا پيش از اين بيانگر آزادي و فرديت بود. اكنون به وسيله اي براي سرگرم كردن توده ها تبديل شده است.

صنعت فرهنگ،فيلم‌هاي هاليوودي و موسيقي جاز

فيلم‌هاي هاليوودي و موسيقي جاز مظهر اين تكرار هستند كه ظاهرا با چيزي تطابق دارند كه تحقق بازاري ان را نياز مردم مي خواند. مردمي كه آگاهي‎شان را همين بازارها و كالاها شكل مي‌دهد. نظرسنجي ها و تحقيقاتي كه ما را بازيچه مي‌كنند و ذائقه و سليقه ما را در جهت منافع اربابان سرمايه‌دار خود جهت مي‌دهند.

صنعت فرهنگ ما را درگير اموري خرد و سطح پايين مي كند

اين نظرسنجي‌ها در ظاهر به دنبال آنند كه نظرات مشتريان را به توليدكنندگان انتقال دهند، اما در باطن در جستجوي تسلط بيشتر بر مشتريان و فهم ذائقه انها و توليد كالايي در جهت نظر آنها هستند. مشتريان همين كه كالايي مطابق با سليقه خود مي‌بينند؛ احساس رضايت مي‌كنند و خوشحال هستند كه توليدكنندگان به نظر انها اهميت مي‌دهند. اما واقعيت آن است كه صنعت فرهنگ ما را درگير اموري خرد و سطح پايين مي كند. مثل اينكه فلان نوع گلدان قشنگ تر است يا آن يكي. كدام مارك تلويزيون بهتر است! جديدترين مدل گوشي چيست!    

صنعت فرهنگ «نيازهاي كاذب» را توليد و ارضا مي‌كند

در همين صنعت فرهنگ است كه «نيازهاي كاذب و اصيل» از هم تفكيك مي‌شوند. صنعت فرهنگ «نيازهاي كاذب» را توليد و ارضا مي كند. يك نياز حقيقي نيازي است كه مي توان ان را نشأت گرفته از و يا بيانگر نيروهاي خلاق و عقلاني تصور كرد كه مرا به يك انسان تبديل مي كند؛ نيازي است كه چنانچه ارضا شود به من امكان مي دهد كنترلم را بر زندگي در پيوند با ديگران اعمال كنم و رابطه‌ام را با ديگران تعميق بخشم و غني سازم. نيازهاي كاذب را مي‌توان حالت تحريف شده نيازهاي حقيقي به شمارآورد.

دو راه صنعت فرهنگ برای سازمان‌دهی فرهنگ عامه

با اين اوصاف صنعت فرهنگ، فرهنگ عامه را طوري سازمان دهي مي كند كه نوعي امنيتِ كاذبِ جانشين، توليد كند كه تا اندازه اي هم موثر است. صنعت فرهنگ اين كار را با دو شيوه انجام مي‌دهد: استانداردسازي و القاي فرديت دروغين به افراد. استانداردسازي به معناي آن است كه محصولات خود را استاندارد مي كند و با اين محصولات استاندارد شده و يكدست و تكراري و همگن، افراد تصور آزادي، انتخاب و منحصر به فردبودن مي كنند. در واقع ما تا ابد مي توانيم درباره اين كه كدام آهنگ پاپ يا كدام تيم فوتبال بهتر است؛ بحث كنيم و از شباهت هاي شالوده اي، نوعي امنيت كاذب به دست آوريم.

مثال عيني نيازهاي كاذب را مي‌توان در خريد و بازار رفتن و پاساژگردي خانم‌هاي جامعه ديد. زنان جامعه ما تحت فشار ساختارهاي اجتماعي دائما حس مي‌كنند بايد لباس‌هاي نو بخرند و مطابق با سليقه بازار خودشان و حتي بچه‌ها و همسرشان را نو كنند. بسياري از ما خريد را نوعي تفريح و سرگرمي مي‌دانيم كه اسباب نشاط ما را فراهم مي‌كند. اما واقعيت مطلب اين است كه ما با اين نحوه تفكر عملا بازار سرمايه‌داري را گرم و جيب سرمايه داران را پرپول مي‌كنيم.

نياز كاذب؛ سلاح سيستم سرمايه‌داري در هجوم به جامعه زنان

سيستم سرمايه‌داري زنان جامعه را به عنوان هسته و مركز جامعه مورد هجمه نيازهاي كاذب قرار مي دهند و آنها را در دور باطل برآوردن اين نيازها قرار مي دهند. در اين ميان صنعت فرهنگ اين حس را به ما القا مي كند كه ما در آزادي و اختيار بي حد و حصري نسبت به گذشتگانمان به سر مي بريم؛ چراكه در كمال آرامش مي توانيم فلان كفش يا لباس را مطابق با سليقه مان انتخاب كنيم. اينجاست كه ما مشغول امور بي اهميت مي شويم و از اصل ماجرا غفلت مي‌كنيم.

سیستم سرمایه‌داری و سودی که از طرفداری ما از فلان تیم فوتبال یا فلان خواننده می‌برد

اصل ماجرا اين است كه سيستم سرمايه داري ما را درگير اموري فاقد اهميت هم چون طرفداري از فلان خواننده يا تيم فوتبال كرده است. در صورتي كه اين امور اهميت جزئي دارند و در دنيا با طرفداري ما از فلان تيم هيچ چيزي جابه‌جا نمي شود! اصل ماجرا اين است كه ما مديريت زندگي شخصي و اجتماعي مان را از دست داده ايم. سيستم سرمايه‌داري است كه مشخص مي كند چه نوع تفريحي بكنيم، چه سرگرمي هايي داشته باشيم و ... .در اين سيستم است كه زنان با جهت‌دهي فيلم‌هاي هاليوودي و فرهنگ متاثر از آن مديريت تربيت فرزندان و زندگي خانوادگي شان را از دست مي‌دهند.

سرمايه داري با توليد انبوه، هنر را بي‌معنا کرده

البته سخن صنعت فرهنگ منحصر به فيلم‌هاي هاليودي نمي‌شود. اين صنعت، هنر داخلي را نيز از معنا تهي كرده و فرهنگي استاندارشده و فرديتي دروغين به ما القا مي كند. سرمايه داري با توليد انبوه، حتي هنر را نيز بي معنا مي كند. چراكه هنر نه ديگر به عنوان شي منحصر به فرد كه هنرمندي با دل و جان آن را خلق كرده بلكه به عنوان توليدي انبوه براي تسلط بر مخاطب و تغيير ذائقه او ايجاد مي شود.

چگونه معنا، مفهوم و معنویت را به زندگی بازگردانیم؟

البته در اين ميان سخن گفتن از حذف تكنولوژي ها و پشت كردن به تكنولوژي ها نيز بيهوده است و نوعي پسرفت محسوب مي شود. زيرا عملا با كنارگذاشتن تكنولوژي ها به عقب بازگشته ايم و نسينجيده زندگي را براي خودمان دشوار كرده ايم. اصل كلام اين است كه با برگرداندن عقل ذاتي و نه عقل صوري و عقل مدنظر تكنوكرات‌ها معنا و مفهوم و حتي معنويت را به زندگي مان بازگردانيم.

توجه به هجمه و فشارهاي سيستم سرمايه داري به زنان از آن جهت مهم است كه زنان به عنوان نقطه ثقل خانواده نه تنها تاثيرپذير بلكه تاثيرگذار نيز هستند. پيش پا افتاده ترين تحليل آن است كه زناني كه تحت تاثير نيازهاي كاذب سيستم سرمايه دارانه قرار مي گيرند، براي برآوردن اين نيازها به همسر و فرزندان خود فشار مي آورند و در نظر فرزندانشان نيازهاي كاذب و تأمين آنها را بزرگ جلوه مي دهند و زندگي فرزندان و همسر خود را در مسير انتخاب اين نيازها و برآوردن شان قرار مي دهند.

در نهايت با توده اي از عوام مواجه هستيم كه جز به حواشي نمي پردازند و از اصل غافل شده‌اند. به خروجي هاي اين خانواده نيز نمي توان اميدي داشت؛ چراكه آدم‌هايي كوچك هستند كه فقط در پازل سرمايه‌داري بازي مي‌كنند. گذران اوقات فراغت، نوع لباس، خوراك، مدرسه، ورزش و .... همه را سيستم سرمايه‌داري تعيين مي كند و خانواده‌ها هم بدون تعقل خود را در مسير اين سيلاب قرار مي‌دهند. خروجي اين خانواده‌ها توده اي از عوام است كه صنعت فرهنگ آنها را جلو مي برد و دائما از درون تهي مي شوند و توانايي نقد و تعقل و بازگشت به فطرت اصلي شان را از دست داده اند.

منابع:
1. كشاكش آرا در جامعه شناسي. استيون سيدمن؛ ترجمه هادي جليلي. نشر ني.
2. نظريه اجتماعي مدرن.يان كرايب؛ ترجمه عباس مخبر.نشرآگه.
3.نظريه جامعه شناسي در دوران معاصر. جورج ريتزر؛ ترجمه محسن ثلاثي.انتشارات علمي.