آخرین بروزرسانی 2/ 6/ 1402

شناسنامه امام حسن مجتبی(ع)

امام مجتبی علیه السلام، در 15 ماه مبارک رمضان سال سوم هجری، در شهر مدینه منوّره چشم به جهان گشود. هفت سال از عمر شریفش مصادف با حیات پربار خاتم الانبیاء صلی الله علیه و آله وسلم بود. پدر گرامی اش امام علی بن ابیطالب علیه السلام و مادر ارجمندش حضرت فاطمه زهرا علیها السلام، دختر پیامبر خداست.

تنها کنیه امام مجتبی علیه السلام «ابو محمّد» است. ولی در القاب حضرت تعابیر مختلفی ذکر شده است. مشهورترین القاب حضرتش عبارتند از: تقیّ، زکیّ، سیّد، سبط، ولیّ.

سیره نگاران، عبارات زیر را نقش نگین حضرت دانسته اند: «العزّة للّه وحده»؛ «العزّة للّه»؛ «اللّه اکبر»؛ «به نستعین» و «حسبی اللّه».

امام حسن علیه السلام روز پنجشنبه هفتم صفر، و به قولی بیست و هشتم و به قول دیگر در آخر ماه صفر سال 49ه.ق در سن 47 سالگی بر اثر زهری که به او خوراندند به شهادت رسید، و در قبرستان بقیع (واقع در مدینه) به خاک سپرده شد.

امام حسن مجتبی علیه السلام

زندگی و احوال امام حسن (ع) از تولد تا شهادت

شناسنامه

اوصاف بدنی

همسران و فرزندان امام حسن مجتبی علیه السلام

فرزندان امام حسن علیه السلام

پژوهشی پیرامون تعداد همسران و فرزندان امام حسن(ع)

فرزندان امام حسن علیه السلام در کربلا

شهادت فرزندان امام حسن (ع) در کربلا

قاسم بن حسن(ع) اسوه نوجوانان

پیش از امامت

امام حسن(ع)در طول سی و هفت سالی که در کنار پدر زیست نه فقط فرزندی مطیع و امام شناس بود، بلکه همواره بازوی نیرومند، یاوری صدیق، مسئولی امین و با تجربه و سربازی عاشق و فداکار برای امیرمومنان به حساب می آمد. وی با شناخت کاملی که از پدر داشت، خود را وقف خدمت به امیرالمؤمنین کرده بود.

روزی بازوی نظامی پدر می شود و به فرمانش به طرف کوفه روانه می شود تا مردم آن سامان را از توطئه شوم دشمنان اسلام آگاهی دهد و آنها را جهت مقابله با پیمان شکنان و ناکثان بسیج کند. روزدیگر بازوی سیاسی امام می شود و در جریانات سیاسی دوران عثمان وارد صحنه می شود و او را نسبت به وضع ناهنجار دستگاه خلافتش وکثرت انحرافات آگاه می سازد و یا در مسئله حکمیت به دستور آن حضرت و با بیانات شیوا و دلنشین، اعلام موضع می نماید و دست به افشاگری می زند.

آن حضرت در سمت قضاوت و دیگر مسوولیت ها به کمک و یاری پدر می شتابد.

محبت شدید پیامبر (ص) به امام حسن علیه السلام

نگاهی به کودکی و نوجوانی امام مجتبی (ع)

امام حسن و امام حسین (ع) در مباهله پیغمبر (ص)

امام حسن (ع) و سه خلیفه نخستین

حضور امام حسن (ع) در ایران

زندگانی سیاسی امام حسن (ع) در عهد عثمان (قسمت اول)

زندگانی سیاسی امام حسن (ع) در عهد عثمان (قسمت دوم)

مبارزات حسن بن علی علیه السلام پیش از دوران امامت

مسوولیت های امام حسن علیه السلام در دوران پدر

تصدی امور و کارگزاری امام مجتبی(ع) در دوران امام علی(ع)

سخنان امام حسن (ع) هنگام نبرد جمل

سخنان امام حسن (ع) هنگام نبرد صِفّین

پیش از شهادت پدر

امامت و خلافت

شامگاه بیست و یکم رمضان سال چهلم از هجرت، حضرت علی علیه السلام، شهید شد. بامداد آن روز، مردم در مسجد جامع شهر، گرد آمدند، حضرت امام حسن (ع) که در آنوقت 37 سال داشتند بر منبر فراز آمدند و فرمودند:

دیشب، مرد یگانه ای از جهان رخت بست که در میان گذشتگان و هم در بین آیندگان، به دانش و کردار، یکتا بود. همراه پیامبر، جنگها کرد و در نگاهبانی اسلام و پیامبر، مجاهدانه کوشید، و پیامبر در جنگها، او را به سپاهسالاری می فرستاد و او هماره پیروز باز می گشت...

از زرد و سفید (اشاره به زر و سیم) دنیا، بیش از 700 درهم نگذاشت، آنهم سهمیه ی او و بر آن بود که با آن خدمتگاری برای خانواده ی خود فراهم آورد.

بدین هنگام، امام به سختی گریست و مردم نیز گریستند...

آنگاه،امام نشست و عبد الله بن عباس برخاست و گفت:

مردم!، این (اشاره به امام حسن (ع)) فرزند پیامبر شما و جانشین علی (ع) و امام شماست، با او بیعت کنید! مردم، گروها گروه، بدو روی آوردند و بیعت کردند.

خلافت حضرت امام حسن(ع)

بیعت با امام

پى‌آمد بیعت با امام حسن علیه السلام

نگاهی به حکومت امام مجتبی(ع)

نامه نگاری امام حسن (ع) و معاویه در کار حکمرانی

موضع گیری امام حسن (ع) در مکاتبه با معاویه

سخنان امام حسن (ع) از آغاز خلافت تا هنگام صلح

بررسی انتقادی دیدگاه خاورشناسان درباره سیره حکومتی امام حسن مجتبی (ع)

واکاوی جریان های فکری عصر امام حسن مجتبی (ع)

او غربت یک غروب را می ماند

صلح امام حسن مجتبی(ع)

یکی از پرسش های مهم این است که: چرا معصومان علیهم السلام در فعالیت های سیاسی و اجتماعی خود، سیاست ثابتی نداشتند؟ اصولاً تعیین خطّ مشی ها و سیاست های آنان، برچه اساس و چه معیارهایی بوده است؟

در جواب باید گفت: شرایط و تحوّلات جامعه، نقش بنیادینی در شکل گیری سیاست آنان دارد. آنان رهبران مردم بودند که با شناخت شرایط زمان به رهبری آنان می پرداختند. طبیعی است که شرایط زمان و مکان یک معصوم، با شرایط معصوم دیگر، متفاوت است و حتی در عصر یک معصوم نیز ممکن است شرایط تفاوت پیدا کرده و همین تفاوت سبب تغییر استراتژی شود.

از سوی دیگر، اهداف اصلی معصومان حفظ و اجرای قوانین الهی و رعایت مصالح عمومی است که این عناصر با بهره گیری از اهرم صلح، قیام، سکوت و... تأمین می شود. پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم با مشرکان و یهودیان می جنگد و در شرایطی دیگر با مشرکان صلح می کند که به عنوان «صلح حدیبیه» شهرت یافته است.

امام علی علیه السلام 25 سال در برابر خلفا سکوت می کند، که از آن به عنوان «خار در چشم و استخوان درگلو» یاد کرده است. بی تردید، سکوت علی علیه السلام بدان معنا نیست که او خلفا را شایسته رهبری می دانست؛ بلکه به خاطر رعایت مصالح عمومی و حفظ دین سکوت کرد.

پرشکوه ترین نرمش قهرمانانه تاریخ

علل و عوامل صلح امام حسن مجتبی (ع)

گفت و گوی شیعیان با سبط اکبر درباره «صلح با معاویه»

بررسی تطبیقی دوران امامت امام حسن مجتبی و امام حسین(علیهم السلام)

صلح امام حسن علیه السلام

جستاری در رویارویی امام حسین (ع) با صلح امام حسن (ع)

دو امام در برابر صلح ؛ صلح امام حسن علیه السلام

چرا امام حسن علیه السلام صلح کرد و امام حسین علیه السلام به جنگ پرداخت؟

علت صلح و سازش امام حسن(ع) با معاویه چه بود؟

تاکتیک های عملیات روانی موثر در شکل گیری صلح امام حسن (ع)

کنکاشی در چرایی صلح امام حسن (ع) با معاویة ابن ابی سفیان

نگاهی به علل صلح امام حسن (ع) با معاویه

بررسی علل صلح (آتش بس) امام حسن علیه السلام

شهید مطهری و صلح امام حسن(ع)

صلح عزّت آفرین، از زبان امام حسن(ع)

پاسخ به برداشت های غلط از پیمان صلح امام حسن مجتبی علیه السّلام

صلح امام حسن(ع)؛ فرآیند یا برآیند

سخنان امام حسن (ع) از هنگام صلح تا کناره گیری از خلافت

امام حسن مجتبی علیه السلام بعد از صلح

امام حسن مجتبی علیه السلام چند روز پس از امضای قرار داد صلح با معاویه و رفت و آمدهای مکرر از سوی دوستان و دشمنان، مصلحت را در آن دید که به همراه بعضی از یاران، از کوفه به مدینه جدش رسول خدا صلی الله علیه و آله هجرت نمایند.

او به همراه برادرش حسین بن علی علیه السلام و خانواده و اطرافیانش، راهی مدینه شدند. مردم کوفه با اندوه بسیار به مشایعت آن حضرت شتافتند، در حالی که اشک، چشمان بسیاری را فرا گرفته بود.  مشایعت کنندگان با نگاه های طولانی، حسرت خود را اظهار می داشتند و با زبان حال بر سرنوشت تیره خود - که با هجوم و سلطه چکمه پوشان معاویه گره می خورد - سرود اندوه می سرودند. امام علیه السلام و همراهانش به مدینه آمدند و در آنجا اقامت گزیدند.

سبط اکبر پیامبر، این ناخدای بردبار تصمیم گرفت با فرو بردن خشم خود و صبر و تحمل، کشتی اسلام را از غرقاب حتمی حکومت معاویه نجات بخشد و نگذارد حکام بنی امیه با احادیث جعلی و نسبت های ناروا به پیامبر عظیم الشان صلی الله علیه و آله و پدرش امیرمؤمنان علیه السلام و صحابه بزرگ، چهره واقعی اسلام را عوض کنند و به اسم اسلام بعد از پیامبر، اهداف شیطانی خود را بر امت اسلامی تحمیل نمایند و بدعت ها و سنت های جاهلیت را دوباره همانند اجدادشان احیا کنند.

حضرت ده سال در مدینه اقامت گزید و در این مدت همچون پدر و جد بزرگوارش، طبیب و معلمی دلسوز و پناهگاهی مطمئن برای مردم مدینه و مظلومان عالم بود و خورشید گونه بر همه زوایای تاریک عالم اسلام می تابید و با سخنان زیبای علی گونه و رفتار حلیمانه محمدی و حجب و تقوای فاطمه گونه اش مسلمین جهان را رهبری می کرد و در مقابل جبهه کفر تاویلی و همه اندیشه های شیطانی آنان در راستای مبارزه با باطل، راست قامتانه ایستادگی کرد و به نور الهی درخششی دیگر داد.

کارنامه ده ساله امام حسن(ع) در مدینه منوره

امام حسن(ع) و پاسداری از ارزش ها

مناظره امام حسن (ع) با اصحاب معاویه

مناظره های امام حسن (ع) با عمرو بن عاص

مناظره امام حسن (ع) با عمرو عاص، مروان و ابن زیاد

مناظره امام حسن (ع) با مروان بن حکم

مناظره امام حسن (ع) با عبدالله بن زبیر

مناظره امام حسن (ع) با حبیب بن مسلمه فهری

شهادت امام حسن مجتبی علیه السلام

ابن ابی الحدید می نویسد: «چون معاویه خواست برای پسرش یزید بیعت بگیرد، اقدام به مسموم نمودن امام مجتبی(ع) کرد، زیرا معاویه برای گرفتن بیعت به نفع پسرش و موروثی کردن حکومتش مانعی بزرگ تر و قوی تر از حسن بن علی(ع) نمی دید، پس معاویه توطئه کرد، آن حضرت را مسموم نمود و سبب مرگش شد.»

در این توطئه، بیش ترین نقش را مروان بن حکم که فرماندار مدینه بود ایفا کرد. وقتی معاویه تصمیم بر این جنایت هولناک گرفت، آخرین مرتبه، طی نامه ای سری از مروان فرماندار خویش خواست تا در مسمومیت حسن بن علی(ع) سرعت گیرد و آن را در اولویت قرار دهد.

مروان جهت اجرای این توطئه مامور شد با جعده دختر اشعث همسر امام مجتبی(ع) تماس برقرار کند. معاویه در نامه اش نوشته بود که جعده یک عنصر ناراضی و ناراحت است و از جهت روحی می تواند با ما همکاری داشته باشد و سفارش کرده بود که به جعده وعده دهد بعد از انجام ماموریتش او را به همسری پسرش یزید درخواهد آورد و نیز توصیه کرده بود صد هزار درهم به او بدهد.

امام صادق(ع) فرمود: جعده -لعنة الله علیها- زهر را گرفت و به منزل آورد. آن روزها امام مجتبی(ع) روزه داشت و روزهای بسیار گرمی بود، به هنگام افطار خواست مقداری شیر بنوشد، آن ملعون زهر را در میان آن شیر ریخته بود، به مجرد این که شیر را آشامید، پس از چند دقیقه امام(ع) فریاد برآورد:

«دشمن خدا! تو مرا کشتی، خداوند تو را نابود کند. سوگند به خدا! بعد از من بهره و سودی (خوشحالی) برای تو نخواهد بود. تو را گول زدند و مفت و رایگان در راستای اهدافشان به کار گرفتند. سوگند به خدا معاویه تو را بیچاره و بدبخت نمود و خود را خوار و ذلیل کرد.»

امام صادق(ع) در ادامه سخنان خود فرمودند: «امام مجتبی(ع) بعد از این که جعده او را مسموم کرد، دو روز بیش تر باقی نماند و از دنیا رفت و معاویه هم بدانچه وعده کرده بود وفا ننمود.»

نگاهی به واپسین روزهای عمر امام حسن مجتبی (علیه السلام)

علّت و چگونگی شهادت امام حسن مجتبی (ع)

زینب بر بالین امام حسن (ع )

وصیت امام حسن به برادرش حسین(ع)

تشییع جنازه امام حسن مجتبی علیه السلام

تجهیز امام حسن علیه السّلام

دفن امام حسن علیه السّلام

مراسم دفن امام حسن علیه السلام

نقدی بر تردیدهای سلفیان در باب شهادت امام حسن مجتبی (ع)

سیمای کریم اهل بیت علیه السلام

بخشش یکی از صفات پسندیده انسانی و یکی از ویژگی های بارز و ممتاز پیشوایان معصوم است و این مهم باید الگو برای پیروان آن بزرگواران باشد. اهمیت بخشش و برآوردن نیاز دیگران، در این است که در زندگی انسان ها فرازوفرودهای فراوانی رخ می دهد؛ گاهی برای فردی وضعیتی پیش می آید که نمی تواند کوچک ترین نیازش را برآورده سازد. در این جا، وظیفه دیگران است که با او هم دردی کرده، به رفع حاجت وی بکوشند.

اهل بیت (علیهم السلام) در کنار فضیلت های بی شمار، در این ویژگی مهم الهی و انسانی پیشگام بوده اند؛ به گونه ای که خداوند درباره آن بزرگ واران فرموده است: (ویطعمون الطعام علی حبه مسکینا و یتیما و اسیرا انمانطعمکم لوجه الله لانریده منکم جزاء و لاشکورا)؛ «و به [پاس] دوستی [خدا]، بینوا و یتیم و اسیر را خوراک می دادند. [و می گفتند:] ما برای خشنودی خداست که اطعام می دهیم و پاداش از شما نمی خواهیم.»

جود و بخشش یکی از ویژگی های برجسته امام حسن (ع) بود. به گونه ای که آن بزرگوار به «کریم اهل بیت (علیهم السلام)» معروف شدند. آن حضرت به مناسبت های مختلف، دیگران را از خوان کرم خویش برخوردار می کردند و تا حد ممکن دیگران را ناامید نمی ساختند. به ایشان گفتند: «چرا هیچ گاه فقیری را مأیوس برنمی گردانید؟» در پاسخ فرمودند:

من خود دست نیاز بر درگاه خدا دارم و به الطافش امیدوارم؛ به همین دلیل، شرم دارم از این که خود فقیر باشم و فقیری را مأیوس برگردانم. خدای بزرگ مرا عادت داده که نعمت های فراوانش را بر من ارزانی دارد و من نیز او را عادت داده ام که نعمت هایش را به مردم ببخشم. می ترسم اگر از عادتم دست بردارم، خداوند نیز عادتش را از من بازدارد و از نعمت هایش محرومم گرداند.

شخصیت امام حسن مجتبی علیه السلام

امام حسن (ع) در آیینه اخلاق

سیره اخلاقی امام حسن (ع)

نگاهی به ویژگی های اخلاقی امام حسن مجتبی (ع)

ده ویژگی اخلاقی امام مجتبی (ع)

فضایل اخلاقی امام حسن مجتبی (ع)

اخلاق امام حسن مجتبی علیه السلام

مدارا و محبت در سیره امام حسن(ع)

تاملی در رفتار اجتماعی امام حسن علیه السلام

نقد و بررسی مستندات روایی دوگانگی خُلق و خوی امام حسن و امام حسین (ع)

کریم اهل بیت(ع)

کرم امام حسن مجتبی علیه السّلام

صبر در سیره امام مجتبی (ع) 

سیره عبادی امام حسن مجتبی علیه السلام

حسن بن علی(ع) عابدترین مردم زمان خود و زاهدترین آنها و برترین آنها بود، و چنان بود که وقتی حج به جای می آورد، پیاده به حج می رفت و گاهی نیز پای برهنه راه می رفت.

و چنان بود که وقتی یاد مرگ می کرد می گریست، و چون یاد قبر می کرد می گریست، و چون از قیامت و بعث و نشور یاد می کرد می گریست، و چون متذکر عبور و گذشت از صراط -در قیامت- می شد می گریست.

و هر گاه به یاد توقف در پیشگاه خدای تعالی در محشر می افتاد، فریادی می زد و روی زمین می افتاد...

و چون به نماز می ایستاد بندهای بدنش می لرزید، و چون نام بهشت و جهنم نزد او برده می شد مضطرب و نگران می شد و از خدای تعالی رسیدن به بهشت و دوری از جهنم را درخواست می کرد...و هر گاه در وقت خواندن قرآن به جمله «یا ایها الذین آمنوا» می رسید می گفت: «لبیک اللهم لبیک»...

و پیوسته در هر حالی که کسی آن حضرت را می دید به ذکر خدا مشغول بود، و از همه مردم راستگوتر، و در نطق و بیان از همه کس فصیحتر بود.

تبیین سیره اخلاقی امام حسن (ع) با رویکرد به سیره عبادی و رفتارشناسی

خدا ترسى امام حسن علیه السّلام

انس امام حسن(ع) با قرآن

سیره اجتماعی و سیاسی امام حسن مجتبی علیه السلام

امام حسن (ع) در زمان خویش، با دسته ای از ناهنجاری های سیاسی- اجتماعی مواجه بودند که برخی از آن ها، برآمده از سنت های پیشین، دسته ای زاده سیاست ها و رویکردهای دستگاه حاکمه و پاره ای ناشی از اوضاع جامعه اسلامی بود که درمجموع رفتاری مدبرانه و هوشیارانه، از سوی رهبری مذهبی چون امام حسن (ع) را اقتضا می کرد. امام در رویارویی با آنچه در جامعه زمانش بروز داشت، بر اساس راهبردهایی اقدام کردند؛ راهبردهایی که دست کشیدن از آن ها هرگز در قاموس امامت نمی گنجید، چنان که دیگر پیشوایان مذهبی، به پیروی از سنت نبوی چنین بوده اند. سه راهبرد مهم امام؛ یعنی اصلاح جامعه بر اساس کتاب خدا و سنت پیامبر (ص) و به بیان دیگر دینی سازی جامعه، حفظ خون مردم و تأمین امنیت اجتماعی و سه دیگر ترویج اخلاق و سنت های متعالی انسانی در رأس همه قرار داشت.

راهبردهای امام حسن (ع) در مواجهه با ناهنجاری های سیاسی- اجتماعی زمان

ویژگی‌های دوران امام مجتبی علیه السلم و شخصیت رهبری

گذاری بر اخلاق اجتماعی در آموزه های امام حسن (ع)

 نگاهی به سیره اجتماعی امام حسن مجتبی علیه السلام

سیره جهادی امام مجتبی (ع)

سیره فرهنگی و تربیتی امام حسن مجتبی علیه السلام

نگاهی کوتاه به شخصیت فرزندان آن حضرت نشان می دهد کمالات اخلاقی که از وجود مقدس آن گرامی نشأت گرفته است در سیمای فرزندان آن بزرگوار کاملا مشاهده می شود. امام مجتبی (ع) به عنوان الگو و نمونۀ یـک مـربیِ تمام عیار، در تربیت فرزندانی پاک طینت، صالح، شجاع، کارآمد و با کمال، نقش قابل توجهی ایفا کرد. آن حضرت با پرورش فرزندان تلاشگر، مسئولیت پذیر، مبارز، ایثارگر، دارای کمالات و خصایل پسندیده در دستیابی به اهـداف والای تربیتی، توفیق کامل داشت. آن گرامی با مراعات شیوه های تربیتی صحیح و تأمین نیازهای روحی و جسمی فرزندان، در شکوفایی استعدادها و باروری خلاقیت های آنان مسئولیت های پدرانه خویش را با کمال شایستگی به انـجام رسـانید و بـر اثر آن فرزندان امام مجتبی (ع) در زنـدگی آیـنده خـویش به کمالات و مراتب عالی انسانی نایل آمدند و هر یک نمونه ای بارز از انسان های وارسته شدند.

روش های تربیت در سیره امام حسن (ع)

امام مجتبی (ع) و تربیت فرزندان شجاع

سبک زندگی فرهنگی امام حسن مجتبی (ع)

سیره اقتصادی امام حسن مجتبی علیه السلام

سبک زندگی اقتصادی امام حسن (ع) را می توان از منظر منابع درآمدی و هزینه های ایشان مطالعه کرد. منابع درآمدی امام، شامل موقوفات و صدقات، ارث، کشاورزی، هدایای مردمی و حکومتی و مقرری از بیت المال بود. گزارش های مربوط به هزینه های زندگی امام، عمدتاً مربوط به خانواده و کمک های ایشان به مستمندان است.

پس از صلح و خارج شدن خلافت از دست حضرت درآمد ایشان بیش تر بر درآمدهای شخصی متکی بود. میراثی که از پیامبر (ص)، امام علی (ع) و حضرت فاطمه (س) باقی مانده بود و هم چنین فعالیت های اقتصادی ایشان مثل کشاورزی، سهم مهمی از درآمدها را تشکیل می داد. هدایای حکومتی و مردمی نیز بخشی از درآمدها بودند.

اما برای وجوهات شیعیان نمی توان نقش چندانی قائل بود. گزارشی مبنی بر گرفتن خمس یا زکات از سوی امام حسن (ع) یافت نشد. در این دوره، شیعیان اعتقادی اندک بودند و جامعه شیعه نوپا بود. هنوز فقه خاصی شکل نگرفته بود. بر اساس فقه پیامبر (ص) عموماً خمس از غنایم گرفته می شد که خمس غنایم جنگی و زکات در اختیار حکومت قرار می گرفت.

مواردی چون موقوفات، کشاورزی، هدایا و مقرری از بیت المال را می توان جزو درآمدهای شخصی و هزینه هایی چون مخارج خود امام، خانواده، کنیزان و غلامان و کمک به خویشاوندان را نیز جزو مخارج شخصی محسوب کرد. پاره ای از هدایا و تولیت بخشی از صدقات و موقوفات را نیز می توان به سبب تصدی جایگاه امامت از سوی ایشان دانست.

وضعیت روشنی از سبک زندگی اقتصادی امام حسن (ع) به ویژه در بخش هزینه ها نمی توان ترسیم کرد. گزارش های باقی مانده از هزینه های امام، عمدتاً حول صدقات ایشان است که به نظر می رسد فضایل نگاران به ثبت آن همت گمارده اند و گزارش زیادی از دیگر فعالیت های اقتصادی ایشان موجود نیست. می توان گفت: تقیه امام، حضور ایشان در مدینه و دور بودن از کوفه که بیش ترین پیروانشان در آن جا بودند و عدم احساس ضرورت در ثبت این گونه گزارش ها، در کم بودن تعداد آن ها دخیل بوده است.

سبک زندگی اقتصادی امام حسن (ع)

رابطه انفاق و روزی در سیره امام حسن مجتبی (ع)

داستانهایی از امام حسن مجتبی علیه السلام

شخصی خدمت حضرت مجتبی علیه السلام رسید و عرض کرد: ای فرزند امیرمؤمنان! تو را به خدایی که به شما نعمت فراوان داده سوگند می دهم به فریاد من برس که دشمنی ستمکار دارم که نه حرمت پیران را پاس می دارد، و نه به کوچکی صغیران ترحّم می کند. حضرت که به جایی تکیه داده بودند، با شنیدن این سخن برخاسته و فرمودند: این دشمن کیست تا داد تو را از او بگیرم؟

عرض کرد: دشمن من فقر و نداری است. حضرت اندکی سر به زیر انداخته، سپس به خدمتکار خویش فرمودند: آنچه از مال نزد تو موجود است حاضر کن. او نیز پنج هزار درهم آورد و به آن مرد داد. و بعد، حضرت فرمودند: تو را به خدا سوگند می دهم هرگاه بار دیگر این دشمن به تو حمله کرد و در حق تو ستم روا داشت، او را نزد من بیاور تا [شرّ] او را از تو دور گردانم.»

درسهایی از امام حسن مجتبی علیه السلام

پیشوای سترگ نیکی

زلال سخاوت

یاور بینوایان

تکه نان

کراماتی از امام حسن مجتبی علیه السلام

روزی امام حسن علیه السلام برای عمره به سوی مکه عظیمت کردند. در این سفر، فرزند زبیر ایشان را همراهی می کرد. در طول مسیر، در مکانی زیر یک درخت خرمای خشکیده به استراحت پرداختند. ابن زبیر به امام علیه السلام عرض کرد: «لو کان فی هذا النخل رطب اکلناه؛ ای کاش این درخت، خرمای تازه داشت و از آن می خوردیم.» امام علیه السلام فرمودند: «او انت تشتهی الرطب؛ آیا تو به خرمای تازه اشتهایی داری؟» او گفت: آری. امام حسن علیه السلام سر را به سوی آسمان بلند نمودند و دعایی خواندند. در این هنگام درخت، سبز شد و پر از برگ گردید و دارای خرمای فراوانی شد و یاران ایشان از آن درخت بالا رفتند و خرمای زیادی چیدند.

اشاره ای به کرامات امام حسن مجتبی(ع)

معجزات و کراماتی از امام حسن مجتبی علیه السلام

پاسخ کودک در کلاس، از علوم مختلف

رشحاتی از کلام نورانی امام حسن مجتبی علیه السلام

از حضرت امام حسن علیه السلام پرسیده شد که بردباری یعنی چه؟ فرمودند: بردباری عبارت از فرو بردن خشم و اختیار خودداشتن است.

از حضرت پرسیده شده بزرگواری چیست؟ فرمودند: احسان به قبیله و تبار و تحمل خسارت و جرم آنها.

از امام علیه السلام پرسیده شد که جوانمردی یعنی چه؟ فرمودند: جوانمردی عبارت است از حراست دین، و عزت نفس، و با نرمش برخورد نمودن و بررسی عملکرد خویش، و پرداخت حقوق و دوستی نمودن با مردم.

از امام حسن علیه السلام معنای کرامت و بزرگ منشی را پرسیدند؟ فرمودند: بخشش پیش از خواهش و اطعام در هنگام قحطی.

چهل حدیث از امام حسن مجتبی علیه السلام 1

چهل حدیث از امام حسن مجتبی (ع) 2

بررسی نیایش های امام مجتبی علیه السلام

کلام امام حسن (ع) با حسن بصری در توحید

قرآن در سخن امام حسن مجتبی (علیه السلام)

اهلبیت در کلام امام حسن (علیه السلام)

حضرت مهدی (عجّ) در نگاه سبط اکبر(ع)

امام حسن مجتبی علیه السلام از نگاه دیگران

پس از شهادت امام مجتبی(ع)، امام حسین(ع) هر شب جمعه بر مزار او می رفت و این گونه با برادر سخن می گفت: «چگونه سر و بدن خود را خوشبو کنم در حالی که بدن تو در زیر خاک است. چگونه از دنیا بهره گیرم در حالی که هر آنچه به تو نزدیک است نزد من محبوب است. هر گاه کبوتری بانگ زند و باد شمال و جنوب به وزش در آید، بر تو خواهم گریست. تا وقتی بر درخت های حجاز شاخه ای جوانه می زند چشمانم از اشک بر تو خشک نخواهد شد. گریه ام طولانی و اشکم جاری است که تو از من دوری و مزارت نزدیک و غریب. دیواره های قبر تو را در برگرفته که هر کس زیر خاک است غریب است. او که رفته خوشحال و اینکه مانده غمگین است. غارت زده آن کسی نیست که دارایی اش را به تاراج برده اند، غارت زده کسی است که برادرش را زیر خاک پوشانده است».

امام حسن(ع) در نگاه دیگران

ستایشگری آفتاب

سرّ دلبران در حدیث دیگران

امام حسن مجتبی علیه السلام در آینه شعر و ادب

از آن زمانکه شمشیر بر فرق شیر خدا فرود آمد و زهر در جان فرزند زهرا نشست و سر ثار اللّه به مهمانی نیزه ها رفت، اسلام جادودانه شد.

درکلام، فرصت تغییر بود و در نوشته، رخصت تحریف.

آسمانِ محراب را حتی، می شد انکار کرد تا آن زمان که شق القمرِ خونینِ ماه، فلق را جاودانه نساخته بود.

کلام را مجال تغییر بود اما حنجره ی خون آلوده را هرگز. و نوشته را رخصت تحریف، اما لوح زمرد و محفوظ در طشت نشسته را هرگز.

و او آن گاه که رنگ قدسی سبز را برمی گزید جگرِ تفتیده ی خود را در انحنای شکوهمند تاریخ می دید.

او چونان پدر، مظلوم زیست. اگر نه مظلوم تر از برادر، همْ سنگِ او.

برادر علیه السلام، را دشمن، خارجی خواند، اما دوست «مذل المؤمنین» خطابش نکرد. گریز از دنیا و قدرتِ برادر بر همه از روز آشکارتر بود. برادر را کسی با تهمت «إِنَّک تَدْری الخَلاقَةَ» نیالود. دشمنِ برادر، جانی و خونخوار بود و دشمن او سیاستمدار و مکار هم. برادر خدنگ از روبرو خورد و او هزار خنجر از پشت. برادر مجال یافت که جنگ را به بیرون خانه کشاند و او در خانه مجبور به ستیز شد.

ابیاتی در رثای امام حسن مجتبی(ع)

مجموعه اشعار شب شهادت امام حسن مجتبی(ع)

اشعار روز شهادت و تشییع امام حسن(ع)

اشعار شام غریبان امام حسن مجتبی(ع)

مجموعه اشعار مظلومیت و غربت امام حسن(ع)

اشعار سوگنامه مصائب امام مجتبی(ع)

مجموعه نوحه در سوگ شهادت امام حسن مجتبی(ع)

در هوای بقیع

هرگز دلی ز غم، چو دل مجتبی نسوخت

شهادت حضرت امام حسن مجتبی علیه السلام

او هنوز هم غریب است

با بغض های تلخ

کتابشناسی امام حسن مجتبی علیه السلام

1ـ آفتابی در هزاران آینه. (پرتوی از زندگانی تابناک امام مجتبی علیه السلام). جواد نعیمی. تهران ، سازمان تبلیغات اسلامی، 1371ش. 120ص، رقعی.

2 ـ از گوشه و کنار تاریخ: بـررسی صـفحه ای از زندگانی امام حسن مجتبی(ع). سیدعلی شفیعی دزفولی. تهران، انتشارات صدر، 1359ش/ 1400ق. 87ص، رقعی.

3 ـ اسرار صلح امام حسن(ع). محمدعلی انصاری اراکی. تهران، بی نا، 1386ق. 80ص.

4 ـ امام حسن عـلیه السـلام. امید امیدوار. قم، انتشارات شـفق، 1352ش. 32ص، جـیبی.

5 ـ امام حسن علیه السلام پرچمدار صلح و آزادی. مهدی پیشوایی. چاپ دوم: قم، انتشارات توحید ، 1360ش. 172ص، جیبی.

6 ـ امام حسن(ع) در موضع واقع بینی و هدفگرائی. علی امیری قائمی. قم، انـتشارات شـفق، 1361ش. 125ص، رقعی.

7 ـ امام حسن عـلیه السـلام مظلوم تاریخ. رضا محمدی. قم، انتشارات صحفی، 1370 ش. 144 ص، رقعی.

8 ـ بامداد روشن در اسرار واگذاری خلافت حضرت امام حسن علیه السلام به معاویه. سیدعلی اکبر برقعی قمی (1317 ـ 1408ق). چاپ دوم: قم، انتشارات نوین، بی تـا. 148ص، رقـعی.

کتابشناسی امام مجتبی (ع)

کتابشناسی امام حسن مجتبی(ع)

معرفی کتاب صلح امام حسن(ع)

نگارخانه

تصاویری از قبرستان بقیع در مدینه

تصویر نوشته رحلت رسول اکرم و شهادت امام حسن مجتبی

فیلم

مصیبت و مظلومیت امام حسن مجتبی(ع)- امام خمینی(ره)

دلایل صلح امام حسن (ع) از زبان امام خمینی(ره)

صلح امام حسن از زبان شهید مطهری (1)

صلح امام حسن (ع) از زبان شهید مطهری (2)

یکی از معجزات از امام حسن مجتبی (ع) در کتب اهل سنت

گله حضرت فاطمه(س) از مداحان در مورد امام حسن مجتبی(ع)

صوت

سخنرانی تحلیلی مقام معظم رهبری درباره صلح امام حسن(ع)

مداحی شهادت امام حسن مجتبی (ع) / میثم مطیعی

مداحی شهادت امام حسن مجتبی (ع) / بنی فاطمه

مداحی شهادت امام حسن مجتبی (ع) / سید مهدی میرداماد

شهادت امام حسن مجتبی(ع) و مظلومیت ائمه بقیع(زمزمه)

ز حول حادثه برخویش تا زمانه گریست

در رثای امام حسن(ع)

یا حسن یا مولا

لینک های مرتبط

دانشنامه امام حسن مجتبی علیه السلام

پیشوای دوم حضرت امام حسن(ع)

امام حسن (ع) الگوی زندگی

آخرین تاریخ بروزرسانی: 2 مهر 1401

شناسنامه امام رضا علیه السلام

امام رضا علیه السلام هشتمین امام شیعه اثنا عشری است و پیامبر(ص) نام وی را به صراحت ذکر فرموده: علی فرزند موسی، فرزند محمد، فرزند علی، فرزند حسین، فرزند علی، فرزند ابوطالب که درود خدا بر همه آنان باد.

کنیه اش ابوالحسن است.

برخی از لقبهایش عبارتند از رضا، صابر، زکی، ولی. . .

نقش انگشتریش: حسبی الله، یا به روایت دیگر ماشاء الله، لا قوة الا بالله.

زادگاهش در مدینه به سال 148 هجری بود. یعنی در همان سالی که جدش امام صادق(ع) در گذشت و این نظر بیشتر علما و تاریخ نویسان است.

تاریخ وفات امام رضا(ع)، بنا به گفته علمای و مورخان بزرگ، سال 203 هجری در طوس بوده است.

شناسنامه

شناسنامه 2

در سوگ غریب طوس

مادر شایسته

مهتاب مغرب

دوران امامت امام رضا علیه السلام

امام رضا علیه السلام پس از شهادت امام کاظم، امامت و دعوت خود را آشکار ساخت و بی پروا به رهبری امت پرداخت. جو سیاسی جامعه در زمان هارون چنان خفقان آور بود که حتی برخی از صمیمی ترین یاران امام از این صراحت و بی پروائی او بر جانش بیمناک بودند.

«صفوان بن یحیی» می گوید:امام رضا علیه السلام پس از رحلت پدرش سخنانی فرمود که ما بر جانش ترسیدیم و به او عرض کردیم: مطلبی بزرگ را آشکار کرده یی، ما بر تو از این طاغوت (هارون) بیمناکیم.

فرمود: «هر چه می خواهد تلاش کند، راهی بر من ندارد.»

امام در زمان هارون

امام (ع) فعالیت علنی را رهبری می فرمود

مکتب حدیثی مدینه در عصر امام کاظم و امام رضا علیهماالسلام

خلافت مأمون

هجرت امام رضا علیه السلام به ایران

شیخ صدوق رحمه الله از محول سجستانی آورده است:

وقتی که فرستاده ی مامون برای بردن امام رضا علیه السلام از خراسان به مدینه آمد، من آنجا بودم. امام علیه السلام به منظور خدا حافظی و برای وداع، به مسجد النبی کنار قبر رسول خدا صلی الله علیه و آله رفت و مکرر با قبر پیامبر صلی الله علیه و آله وداع می کرد و بیرون می آمد و نزد قبر باز می گشت و با صدای بلند گریه می کرد. من به امام نزدیک شده، سلام کردم امام جواب سلام مرا داد، حضرت را در رفتن به سفر خراسان تهنیت و مبارک باد گفتم. امام فرمود: به دیدن من بیا زیرا از جوار جدم خارج می شوم و در غربت از دنیا می روم و در کنار قبر هارون مدفون می شوم! من همراه حضرت به خراسان رفتم، تا این که از دنیا رفت و در کنار قبر هارون به خاک سپرده شد.

آفتاب مرو

وداع با مدینه

در پی خورشید

سیرۀ ارتباطی امام رضا (ع) از مدینه تا مرو

درپی خورشید از نیشابور تا مرو(2)

امام رضا علیه السلام و ولایتعهدی بدعهدان

وقتی امام رضا علیه السلام به خراسان آمد، مأمون در ملاقات با وی گفت: «چنین صلاح دیدم که از خلافت کناره گیری کنم و آن را به تو بسپارم و با تو بیعت کنم». امام علیه السلام پیشنهاد او را نپذیرفت. مأمون گفت: «باید خلافت را بپذیری». امام فرمود: «هیچ گاه چنین کاری را نخواهم کرد». مأمون پس از تلاش چند روزه و پس از آن که از قبول خلافت توسط امام رضا علیه السلام ناامید شد، گفت: «اگر خلافت را نمی پذیری و نمی خواهی با تو بیعت کنم، پس ولیعهد من باش تا پس از من، خلافت به تو برسد.»

امام علیه السلام فرمود: «به خدا سوگند! من خوب می دانم که مقصود تو چیست». مأمون گفت: «من چه مقصودی دارم»؟ امام علیه السلام فرمود: «مقصود تو آن است که مردم بگویند علی بن موسی الرضا در طوس به سر می برد و به دنیا تمایل یافته است و دنیا از او روی گردانده؛ آیا نمی بینید که به طمع خلافت، چگونه ولایت عهدی را پذیرفته است»؟ مأمون خشمگین شد و گفت: «برخورد تو را هیچ گاه نپسندیده ام. به خدا سوگند! اگر ولایت عهدی را پذیرفتی، چه بهتر؛ وگرنه تو را به این کار مجبور خواهم کرد و اگر پذیرفتی، در امان هستی و در غیر این صورت، گردنت را خواهم زد.»

امام رضا (ع) و خلافت

امام(ع) و مامون

انگیزه های مامون

انگیزه های مامون رویاروی امام (ع)

ولایتعهدی امام از نگاه شهید مطهری

ضرورت های سیاسی در دعوت امام رضا (ع) به خراسان

پاسخ های امام رضا (ع) به شبهات پذیرش ولایتعهدی با تکیه بر کتاب عوالم العلوم

ابعاد نارضایتی امام رضا (ع) از پذیرش ولایت عهدی با تکیه بر ادعیه صحیفه رضویه

تحلیلی بر قیام های علویان در دوران امام رضا علیه السلام و ارتباط آن با ولایتعهدی

سیره سیاسی امام رضا علیه السلام

امام هشتم با تدبیری الهی بر مامون فائق آمد و او را در میدان نبرد سیاسی که خود بوجود آورده بود بطور کامل شکست داد. و نه فقط تشیع، ضعیف یا ریشه کن نشد بلکه حتی سال دویست ویک هجری، یعنی سال ولایتعهدی آن حضرت، یکی از پربرکت ترین سالهای تاریخ تشیع شد. و نفس تازه ای در مبارزات علویان دمیده شد. و این همه به برکت تدبیر الهی امام هشتم و شیوه حکیمانه ای بود که آن امام معصوم در این آزمایش بزرگ از خویشتن نشان داد.

برجسته ترین دوره تاریخ امامت

برجسته ترین دوره تاریخ امامت(2)

سبک زندگی سیاسی امام رضا (ع) در برخورد با حاکمان

سبک سیاسی امام رضا علیه السلام با حکومت

سیره سیاسی امام رضا علیه السلام در برخورد با حکومت جور

واکاوی سبک زندگی دینی با تأکید بر اندیشه سیاسی امام رضا (ع)

حیات سیاسی امام رضا(ع)

نماز عید فطر امام رضا علیه السلام

جلوه هایی از شجاعت امام علی بن موسی الرضا

سیره علمی و فرهنگی امام رضا علیه السلام

امیرالمؤمنین (سلام الله علیه) فرمود: «سَلُونِی قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِی»، بعد سوگند یاد کرد که اگر یک محکمه قضایی به پا شود و کلیمی ها حضور داشته باشند، مسیحی ها حضور داشته باشند، مِلَل و نِحَل متفرّق حضور داشته باشند، من آن قدرت علمی را دارم که بین یهودی ها به تورات آنها حکم کنم، بین مسیحی ها به انجیل آنها حکم کنم و بین هر فرقه ای برابر کتاب آسمانی آنها حکم کنم؛ این بیان نورانی از وجود مبارک امیرالمؤمنین (سلام الله علیه) نقل شده است، منتها اتفاق نیفتاده یک صحنه و همایش و گفتمان بین المللی رخ نداد تا وجود مبارک امیرالمؤمنین (سلام الله علیه) بین این مِلَل و نِحَل برابر کتاب های آسمانی آنها داوری کند؛ ولی برای وجود مبارک امام رضا (سلام الله علیه) این حادثه اتفاق افتاد؛ یعنی یک حکومت مرکزی در ایران و در خراسان با قدرت حکومت عباسیان تشکیل شد که تمام مِلَل و نِحَل را مأمون عباسی دعوت کرد و وجود مبارک امام رضا (سلام الله علیه) را هم فرا خواند تا در برابر مسیحی ها و یهودی ها و سایر مِلَل و نِحَل، برابر نظر و آرا و احکام الهی آنها عمل و حکم کند. وقتی وجود مبارک امام رضا (سلام الله علیه) این دعوت را تلقّی کرده است، برخی ها گفتند وقتی که دانشمندان مِلَل و نِحَل گوناگون به حضور شما آمدند، شما چگونه جواب می دهید؟ فرمود من بین اینها برابر کتاب آسمانی اینها نظر می دهم، نه تنها مسائل قضایی مالی و حقوقی، بلکه در معارف و اعتقادات و اخلاق و امثال آن را هم این چنین عمل می کنم؛ لذا وقتی با یک مسیحی مناظره می کرد، از انجیل آنها کاملاً سخن می گفت و اگر با یک کلیمی صحبت می کرد، از تورات آنها سخن می گفت؛ این می شد «سَلُونِی قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِی»؛ یعنی آنچه برای امیرالمؤمنین (سلام الله علیه) اتفاق نیفتاده بود، برای وجود مبارک امام رضا (سلام الله علیه) اتفاق افتاد؛ لذا ایشان شهرتی به عنوان عالِم اهل بیت یافت.

امام رضا علیه السلام عالم اهل بیت علیهم السلام

کتابهای منسوب به امام رضا (ع)

شاگردان مکتب امام رضا (ع)

درآمدی بر اندیشه های نورانی امام هشتم(ع)

مدیریت و نقش امام رضا (ع) در تحکیم ولایت مداری ایرانیان

روش شناسی تفسیری امام رضا (ع)

طرح اندیشه مهدویت در کلام امام رضا علیه السلام

نقش و آثار مدیریت فرهنگی امام رضا (ع) بر جامعه شیعه

تحلیل راهبردی از «امامت» در دکترین امام رضا علیه السلام

نقش امام رضا علیه السلام در وحدت ملی و انسجام اسلامی عصر عباسی

مناظرات امام رضا علیه السلام

مأمون پس از آوردن امام رضا (ع) به مَرو، جلسات علمی متعددی با حضور آن‌حضرت و دانشمندان گوناگون تشکیل داد. در این جلسات، مذاکرات بسیاری میان امام (ع) و دیگران صورت می‌ گرفت که به طور عمده پیرامون مسائل اعتقادی و فقهی بود. از مباحث و مناظرات کلامی روشن می‌ شود عمده‌ ترین عوامل ایجاد فرقه ‌های کلامی و انحرافات در مسائل اعتقادی آشنایی مسلمانان با ادیان و جنبش ‌های دیگر بود؛ بویژه نهضت ترجمه در دوره عباسیان که بعضاً دست‌خوش غرض ورزی ‌های مترجمان گردید و زمینه مساعدی را در این زمینه فراهم آورد. البته عوامل دیگری چون برداشت ‌های مختلف از معارف دینی نیز تأثیر بسزایی در رواج فرقه ‌های کلامی داشت.

هدف مأمون از تشکیل این محافل علمی، نشان از علم دوستی او یا تظاهر به آن بود. در اصل باید وی را از این زاویه، متمایز از دیگر خلفای عباسی دانست؛ بویژه که مذاق عقلی او و همراهی‌اش با معتزله، او را بر آن می‌ داشت در برابر اهل حدیث ایستادگی کرده، آنان را منکوب سازد؛ با این حال مسئله در این‌جا خاتمه نمی‌یافت. مأمون از تشکیل چنین جلساتی هدف دیگری نیز داشت. او می‌خواست با کشاندن امام رضا (ع) به بحث، تصوّری را که عامه مردم درباره ائمه اطهار (ع) داشتند و آنان را صاحب علم خاص لدنی می‌ دانستند، از بین ببرد. مأمون، اندیشمندان سطح بالای هر فرقه را در مقابل امام قرار می‌ داد تا حجت آن‌حضرت را به وسیله آنان از اعتبار بیندازد و این، به جهت حسد او نسبت به امام و منزلت علمی و اجتماعی او بود؛ اما هیچ‌کس با آن‌حضرت روبرو نمی‌ شد جز آن‌که به فضل او اقرار کرده، به حجتی که از طرف امام علیه او اقامه می‌ شد، ملتزم می‌ گردید.

اهداف مأمون از مناظرات و پیروزی امام رضا علیه السلام

روش شناسی مناظره های امام رضا علیه السلام

مناظرات امام هشتم علیه السلام و دفاع از اهل بیت علیهم السلام

شیوه مناظره در مناظرات امام هشتم علیه السلام

قطره ای از علوم رضوی

شهادت امام رضا علیه السلام

سر انجام مامون تصمیم به قتل امام گرفت، زیرا دریافته بود که به هیچ روی نمی تواند امام را آلت دست خویش قرار دهد، و عظمت امام و توجه جامعه نسبت به آن گرامی نیز روز افزون بود، و با تمام کوششهای مامون که مایل بود بر شخصیت اجتماعی امام لطمه یی وارد سازد، شخصیت و احترام امام روزاروز اوج بیشتری می گرفت، و مامون می دانست هر چه وقت بگذرد حقانیت امام و تزویر مامون بر ملاتر می شود، و از سوی دیگر عباسیان و طرفداران آنان از عمل مامون در واگذاری ولیعهدی خود به امام، ناراضی بودند و حتی به عنوان مخالفت در بغداد با «ابراهیم بن مهدی عباسی» بیعت کردند، و بدین ترتیب حکومت مامون از جهات مختلف در خطر قرار گرفته بود، لذا پنهانی در صدد نابودی امام بر آمد و او را مسموم ساخت تا هم از امام خلاصی یابد و هم بنی عباس و طرفدارانشان را به سوی خود جلب کند.

شهادت امام

امام رضا (ع) و خبر از شهادت خویش

برشی از رمان واره عشق هشتم

چرا امام رضا(ع) انگور را خورد؟

شهادت امام علیه السلام

تابلوهایی از سبک زندگی رضوی علیه السلام

«یسع بن حمزه» می گوید: در مجلس امام رضا (ع) مشغول گفت و گو بودیم که مردی وارد شد و گفت: سلام بر تو ای فرزند پیامبرخدا! من مردی از دوستان شما هستم. اکنون از زیارت خانه خدا بازگشته ام و چیزی که بتوانم با آن خود را به خانه برسانم ندارم. مرا به دیارم بفرست، من دارای نعمت و دولت هستم و مستحق صدقه نیستم. آنچه به من ببخشی از سوی شما صدقه خواهم داد. امام (ع) از او خواست بنشیند بعد از پایان جلسه حضرت به خانه رفت و لحظاتی بعد در را بست ؛ سپس دستش را از بالای در بیرون آورد و پرسید آن مرد خراسانی کجاست؟ مرد پاسخ داد: این جا هستم. امام(ع) فرمود: این دویست دینار را بگیر و با آن هزینه سفرت را تأمین کن. یکی از یاران حضرت پرسید: فدایت شوم به او مهربانی کردی و چهره پنهان ساختی؟!

حضرت فرمود: چون نیازش را برآوردم، نخواستم خواری خواهش را در چهره اش ببینم. آیا این حدیث پیامبر(ص) را نشنیده ای که فرمود: کار نیکی که پنهان انجام شود، برابر هفتاد حج است.

امام رضا (ع) نماد فضیلت ها

درسهایی از سبک زندگی امام رضا(ع)

ده ویژگی اخلاقی و کاربردی در سیره امام رضا علیه السّلام

اخلاق و رفتار امام رضا علیه السلام

سیره قرآنی امام رضا (ع)

عبادات امام رضا علیه السلام

سیره عبادی و سبک نماز امام رضا علیه السلام

رأفت و مهربانی در سیره امام رضا(ع)

سبک زندگی امام رضا علیه السلام در ارتباط با خانواده

امام رضا(ع) و تربیت فرزند

مروری بر اندیشه های اقتصادی امام رضا(ع)

بایسته های مدیریت از نگاه امام رضا «ع»(1) (2)

گوهرهایی از کلمات نورانی امام رضا علیه السلام

ابن سکیت می گوید: به حضرت رضا علیه السلام گفتم : چرا خداوند موسی علیه السلام را با معجزه عصا و ید بیضا و ابزار «باطل کننده» سحر فرستاد؟ و چرا عیسی علیه السلام را با طبّ و محمّد صلی الله علیه و آله را با کلام و سخن و «اعجاز بیانی» مبعوث نمود؟

امام پاسخ داد : چون خداوند موسی علیه السلام را مبعوث نمود ، در میان مردم سحر و جادوگری رواج داشت ، او از جانب خدا معجزه ای آورد که مردم آن زمان توانایی بر همانندی آن نداشته باشند. و بدین وسیله جادوی آنان را باطل نمود. و خداوند عیسی علیه السلام را در زمانی به پیامبری فرستاد که انواع بیماریها در آن وجود داشت. و مردم نیازمند درمان های پزشکی بودند، بدین جهت خداوند به او معجزه ای داد که دیگران از آن بی بهره بودند؛ او مردگان را زنده می نمود و کوران مادرزاد را شفا می داد و بیماری پیسی را بهبودی می بخشید. و بعثت محمّد صلی الله علیه و آله در زمانی بود که سخن سرایی و خطابه ـ و گمان می کنم که امام کلمه شعر را نیز فرمود ـ مردم را تحت تأثیر گسترده و جوّ غالب خود قرار داده بود، بدین سبب از جانب خدا مواعظ و حکمتهایی به پیامبر داده شد که بطلان گفتار و سخنان کافران را آشکار و حجّت را بر آنان تمام نماید.

تفسیر قرآن در کلام امام رضا (ع)

حدیث سلسلة الذهب و مدیریت جامعه توحیدی

دعای حضرت امام رضا (ع) برای حضرت صاحب الزمان(عج)

مروری بر؛ روایات منقول از امام رضا علیه السلام/بر گرفته از کتاب شریف تحف العقول

رشحاتی از کلمات امام علی بن موسی الرضا علیه السلام

شاخص های مکتب اخلاقی امام رضا (ع)

بایسته های مدیریت از نگاه امام رضا «ع»

امام رضا (ع) و نظریه شرطی سازی در تربیت

امام رضا و تربیت نسل منتظر

کراماتی از امام رضا علیه السلام

معجزه و کرامت هر امام و پیشوای معصوم، از جمله ویژگیهای منحصر به فرد ایشان در برتری بر سایر مردم است تا اتمام حجّت برای مخالفان و ازدیاد ایمان برای مؤمنان باشد و همچنین با معرفت و آگاهی به قدر و منزلت آنان، به راحتی از دستورات و رهنمودهایشان اطاعت شود؛ چنان که خداوند متعال می فرماید: «لِیَهْلِکَ مَنْ هَلَکَ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ یَحْیی مَنْ حَیَّ عَنْ بَیِّنَةٍ»؛ «تا آنها که هلاک و گمراه می شوند، از روی اتمام حجّت باشد و آنها که زنده و هدایت می شوند، از روی دلیل روشن باشد.»

در هر صورت، ائمه اطهار علیهم السلام چون حجتهای الهی بر بندگان هستند، برای اثبات حقانیت خویش و همچنین تقویت قلوب مؤمنین و برای آرامش دلهای مشتاق، از خود معجزه و کرامت نشان می دهند. این نکته نیز شایان ذکر است که از منظر باورهای شیعی، اولیای الهی و ائمه معصومین علیهم السلام حیات و ممات ندارند و ما آنان را بعد از شهادت نیز قادر بر اعمال خارق العاده می دانیم. به همین جهت، برای حل معضلات، مشکلات و عرض ارادت به محضر آن گرامیان، متوسل شده و حاجات خود را طلب کرده، در صورت صلاح دید خداوند و آن بزرگواران، به مقصود خود نائل می شویم.

قطره ای از دریای عنایات حضرت رضا علیه السلام

امام رضا (ع) و تسلط به زبانهای مختلف

چشم های هزار ساله آهویی

لطف امام رضا(ع)

اگر دلت بشکند

زیارت امام رضا علیه السلام

جناب کلینی و صدوق از حضرت علی بن موسی الرضا - علیه السلام - این گونه نقل کرده اند:

هریک از امامان معصوم - علیهم السلام - بر گردن دوستان و شیعیان خود پیمان و عهدی دارند و وفای کامل به آن پیمان و ادای نیکوی آن عهد، زیارت مرقدهای مطهر آنان است. پس هر کس از سر میل و رغبت به زیارت و اعتقاد به آن چه آنان گرایش داشتند، به زیارت بشتابد، روز قیامت ائمه ـ علیهم السلام ـ شفیعان او خواهند بود.

بر طبق روایتی دیگر، حسن بن وشّاء می گوید: ازحضرت رضا - علیه السلام - پرسیدم: پاداش زیارت قبریکی از ائمه ـ علیهم السلام ـ چیست؟

آن حضرت فرمود: «مانند ثواب زیارت قبر امام حسین است.»

پرسیدم: پاداش کسی که قبر امام حسین ـ علیه السلام ـ را زیارت کند، چیست؟

فرمود: سوگند به خدا پاداش او بهشت است.»

تجدید عهد با غریب طوس

فضیلت و پاداش زیارت امام رضا - علیه السلام ـ

فضیلت و پاداش زیارت امام رضا - علیه السلام ـ2

حرم مطهر رضوی و نگاهی به رویدادهای مهم آن

امام رضا علیه السلام در آینه شعر و ادب

امشب، کوچه های خراسان، از عبور تو خالی می شوند و داستان غریبی تو با پر زدنت، به پایان می رسد، ولی دستان روشنت ای چراغ هشتم طریق عرفان! هر روز، بلوغ ماه را به هنگام اذان بر گلدسته های حرم و بر آسمان قلب عاشقانت به تماشا می گذارد.

یا علی بن موسی الرضا علیک السلام! زمین از غم فراق تو در پر خویش خزیده و تنها در مزار تو جرئت سر بلند کردن دارد؛ آنجا که دل های شکسته خود را چون کبوتران حرمت، بر پنجره فولاد نگاه تو دخیل می بندیم و سر بر شانه های خیال تو می گذاریم؛ همان جا که طعم زخمی حاجت خود را با آب سقاخانه ات، در گلوی نیاز خویش می ریزیم.

امام غریب، حنجره نورانی ات، جرعه نوش سم ستم سیه دلان می شود و طنین هق هق زائرانت تا قیامت، گلوی سوخته ات را یاد می کند.

در وصف امام رضا علیه السلام

شمس و قمر

زمزمه

شهادت حضرت امام رضا علیه السلام

شهادت امام رضا علیه السلام

عطر کوچه های بنی هاشم

پیامک امام رضا (ع) 

کتابشناسی

امام رضا(ع) و زندگی

زندگانی حضرت امام رضا علیه السلام

امام رضا (ع) به روایت اهل سنت

حکمت نامه رضوی

آموزه های مهدوی در آیینه کلام رضوی

خاطرات یک فرشته: دفتر رئوف

شهد شوکران

پنجره فولاد

نگارخانه

عکس نوشته شهادت امام رضا علیه السلام

تصاویر قدیمی از حرم امام رضا علیه السلام

فیلم

صلوات خاصه ی امام رضا (ع)

همه محتاج به توجه خاص حضرت رضا(ع) هستند

امام رضا علیه السلام، اسوه بصیرت

مقام امام رضا علیه السلام از زبان آیت الله وحید خراسانی

آداب زیارت امام رضا (ع)

روضه آقامجتبی تهرانی در شب شهادت امام رضا (ع)

آثار زیارت امام رضا علیه السلام - حجت الاسلام رفیعی

سخنرانی آیت الله میرباقری بمناسبت شهادت امام رضا علیه السلام

امام رضا علیه السلام در کلام بزرگان اهل سنت

مداحی زیبای حاج محمود کریمی(شهادت امام رضا)

لحظات شهادت امام رضا (ع)

پرستوی حرم ـ شهادت امام رضا(ع)

نامه امام رضا علیه السلام به جناب عبدالعظیم حسنی علیه الرحمه

پنج دقیقه خادم امام رضا علیه السلام باش ( دوربین مخفی )

حال و هوای زائران پیاده حرم مطهر امام رضا(ع)

نماهنگ شاه پناهم بده

صوت

آمده از مدینه دیده گریان جوادم

آقا شرمنده ام از اونهمه اطف و کرمت

چون جام زهر غریبانه سر کشید

حال و هوای پنجره فولاد دارم

گریه دارند به حالم در و دیوارم

گوشه حجره غریبونه

می برم ز لانه به شوق آب و دانه

لینک های مرتبط

پیشوای هشتم حضرت امام علی بن موسی الرضا (ع)

امام رضا علیه السلام الگوی زندگی

امام هشتم: علی بن موسی الرضا (ع)

مساله ولایتعهد امام رضا علیه السلام

فرهنگ کوثر

تاریخ بروزرسانی: 27 اردیبهشت 1402

شناسنامه

سید محمدحسن حسینی، ۱۵ جمادی‌الاول ۱۲۳۰ق/۴ اردیبهشت ۱۱۹۴ش، در شیراز متولد شد. پدرش میرزا محمود، از عالمان دین بود. میرزا محمدحسن، پدرش را در کودکی از دست داد و دائی‌اش میرزا حسین موسوی معروف به مجدالاشراف سرپرستی او را به عهده گرفت.

میرزا محمدحسن، در سال‌های اقامت در اصفهان، و در بین ۱۷ تا ۲۰ سالگی با دخترعموی خود ازدواج کرد و صاحب یک دختر و یک پسر به نام علی شد. همسر اول میرزای شیرازی، ۱۳۰۳ق درگذشت. او همسر دیگری هم داشت که از او صاحب پسری به نام محمد و همچنین یک دختر شد.

میرزای شیرازی در سال ۱۲۸۷ق برای انجام اعمال حج به مکه رفت. در این سفر، شریف مکه به دیدار میرزا آمد و او را به خانه خود برد. میرزا حسن در این سفر قصد اقامت دائمی در مدینه داشت و زمانی که این امر ممکن نشد، تصمیم به مجاورت در مشهد گرفت. اما در نهایت به سامرا رفت و تا پایان عمر در آن شهر سکونت داشت.

میرزای بزرگ، دوشنبه ۲۴ شعبان ۱۳۱۲ق برابر با ۱ اسفند ۱۲۷۳ هجری شمسی، در ۸۲ سالگی در سامرا درگذشت و در یکی از حجرات صحن حرم امیرالمومنین دفن شد. برخی دلیل مرگ میرزای شیرازی را بیماری برونشیت یا سل دانسته‌اند و برخی دیگر، درگذشت او را حاصل مسموم شدن از سوی مزدوران دولت انگلیس می‌دانند. (ویکی شیعه)

میرزای شیرازی

القاب و عناوین میرزا

آیت حماسه

یادمان مرجعی که انگلیس را زمین گیر کرد

جهان اسلام در عصر میرزا

زندگی علمی

«حاج میرزا محمد حسن شیرازی، معروف به «میرزای شیرازی بزرگ» ، ابتدا دراصفهان تحصیل کرد و سپس به نجف رفت و در حوزه درس صاحب جواهرشرکت کرد و بعد از او به درس شیخ انصاری رفت و از شاگردان مبرز و طراز اول شیخ شد. بعد از شیخ انصاری مرجعیت عامه یافت. در حدود23 سال مرجع علی الاطلاق شیعه بود و هم او بود که با تحریم تنباکو، قرار داد معروف استعماری رژی را لغو کرد. شاگردان زیادی در حوزه درس او تربیت شدند، از قبیل آخوندملا محمد کاظم خراسانی، سید محمد کاظم طباطبائی یزدی، حاج آقا رضاهمدانی، حاج میرزا حسین سبزواری، سید محمد فشارکی رضوی، میرزا محمدتقی شیرازی و غیر اینها. از او اثری کتبی باقی نمانده است، ولی احیانا برخی ازآرائش مورد توجه است. در سال 1312 ه. ق درگذشت.» )آشنایی با علوم اسلامی، ص 314؛ شهید آیت الله مطهری(ره))

مروری بر زندگی واساتید میرزا

آثار و تالیفات میرزای شیرازی

مرجعیت

سالهای 1281 تا 1312 ق عصر مرجعیت و زعامت عامه میرزای مجدد محمد حسن شیرازی است. در اهمیت مقام علمی او همین بس که شیخ اعظم هر وقت مسئله ای را مورد بحث قرار می داد و میرزا حضور داشت، نظر او را جویا می شد. و بارها میرزای شیرازی را مجتهد مطلق معرفی کرد. دیری نپایید که میرزا در درس شیخ بر همگان برتری یافت و آنگاه که استادش و دیگران شایستگیها و خصلتهای ویژه ای در او یافتند، میرزا را بیش از پیش مورد توجه و عنایت قرار دادند. و از این رو با رحلت شیخ اعظم، و با در گذشت آیت الله سید حسین کوه کمره ای، مرجعیت شیعه به وی محول شد. او نخستین مجتهدی است که شیوه اجتهادی شیخ انصاری را ترویج کرد. علامه محقق شیخ آقا بزرگ تهرانی دانش پژوهان مکتب میرزای شیرازی را که به تحصیل و تحقیق مشغول بودند بالغ بر سیصد و هفتاد نفر نام برده است. (فقهای نامدار شیعه؛ غقیقی بخشایشی، عبدالرحیم)

مرجعیت میرزا

هجرتی بزرگ

سامراء در اواخر قرن سیزدهم هجری به لحاظ اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی اوضاع پریشان و آشفته ای داشت. شیعیانی که قصد زیارت این حرم مقدس را می نمودند، در هنگام ورود به این دیار و نیز هنگام ترک سامراء مراقب و خوفناک بودند تا مبادا گرفتاری برای شان به وجود آید؛ زیرا از شر عده ای اوباش هیچ گونه تأمین مالی و جانی نداشتند. آنان ضمن غارت اموال و دارایی و ملزومات زائرین، به ایشان لطمات و صدمات فراوانی وارد می کردند. شیعیان اندکی در جوار حرم عسکریین (علیهما السلام) زندگی می کردند که از بسیاری امکانات رفاهی، خدماتی و اجتماعی محروم بودند و در عین حال امنیت جانی هم نداشتند و دچار رقابت های خشن عشایر، تعصبات قومی و نزاع های قبیله ای بودند و نسبت به معارف قرآن و عترت و فرهنگ اهل بیت (علیهم السلام) جاهل بودند.

آستان مقدس سامراء با آن سابقه درخشان و تابناک، در حاشیه قرار گرفته بود و صرفا به عنوان شهری تاریخی از آن سخن می گفتند و گویا در دست افرادی با مذهب افراطی به اسارت درآمده بود. گرد و غبار غریبی بر بقعه و بارگاه عسکریین (علیهما السلام) نشسته و شیعیان از این بابت رنج می بردند.

در 1290 قمری میرزای شیرازی که از نظر علم و تقوا، فرزانگی، هوشیاری و فراست، شرح صدر و فروتنی در میان فقهای عتبات عراق و زعمای حوزه نجف اشرف در اوج قرار داشت، به همراه عده ای از مقربان و شاگردان شایسته و برجسته عازم سامراء شد. بزرگان حوزه نجف تصور می کردند که میرزا برای زیارت عازم این شهر شده است، ولی چند ماه که می گذرد و میرزا از سامراء بازنمی گردد، آنان به سامراء می روند و دلیل این امر را از ایشان جویا می شوند. میراز به آنها می گوید که در تصمیم خود استوار است و می خواهد در این شهر بماند. به تدریج شیفتگان این مرجع والاتبار به منظور استفاده از محضرش به سوی سامراء حرکت کردند. رفته رفته سامراء چهره ای تازه به خود گرفت و پذیرای سیل مهاجران، اعم از علما و مردم عادی شد. درس میرزای شیرازی رونق گرفت و این تکاپوی آموزشی و علمی بر سیمای اجتماعی، و اقتصادی شهر اثر گذاشت.

حوزه علمیه سامرا

نظام آموزشی مکتب سامراء

نگرشی به مکتب سامراء

روش فقهی مکتب سامراء

مکتب سامراء و امور اجتماعی و سیاسی

بودجه حوزه سامراء

مکتب سامراء و تبلیغ

حیات سیاسی و تحریم تنباکو

پس از شکست ایران در نبرد با روسها، استعمار انگلیس تلاش کرد از ضعف ایران استفاده کند و بر ایران مانند هندوستان تسلط یابد. انگلیس میخواست بر شاهرگهای اقتصادی ایران مسلط شود. پس با رایزنیها و حیله های فراوان، امتیاز تنباکو را از شاه ایران گرفت.

سید جمال الدین اسدآبادی، نخستین کسی بود که درباره این ماجرا به میرزای شیرازی که مرجع شیعیان بود، هشدار داد. آن زمان سید جمال به استانبول تبعید شده بود و میرزای شیرازی در سامرا زندگی میکرد. پس از آن، تلگرافهای بسیاری از ایران به سامرا فرستاده شد و میرزا را در موقعیتی خاص و تاریخی قرار داد، زیرا سکوتش به معنای سکوت در برابر غارت ایران بود. او نمیدانست پس از صدور فتوا، شیعه و مرجعیت میتواند از توطئه های انگلیسیها در امان باشد یا نه، چرا که اگر فتوایی میداد، فتوا علیه استعمار غرب بود.

چنین موقعیت خطرناکی برای نخستین بار پیش آمده بود و میرزای شیرازی که تنها و بدون مشاور مانده بود، راهی سرداب غیبت شد و چند روزی به امام زمان (عج) توسل کرد تا اینکه سرانجام پس از ده روز مردم احساس کردند حالت میرزا تغییر کرده است. پس شاگردان ویژه او به دیدارش شتافتند تا از تصمیمش آگاه شوند. استاد پاسخ داد: «امروز اجازه نوشتن فتوا را مولایم به من داد.»

پس قلم را برداشت و تنها یک جمله نوشت: «الیوم استعمال تنباکو در حکم محاربه با امام زمان (عج) است.» (انتظار نوجوان اردیبهشت 1385، شماره 11)

پیکار پیروز؛ نقش مرجعیت شیعه علیه استعمار انگلیس

تحلیل قدرت در اندیشه سیاسی آیت الله میرزای شیرازی

میرزای شیرازی وتنباکو

حکم حرمت تنباکو؛ از میرزای شیرازی یا ناحیه مقدسه؟

فتوایی که مانع از ۵۰سال سلطه انگلستان بر ایران شد

مبارزه منفی

میرزای شیرازی و نهضت تنباکو;به مناسبت دویستمین سال تولد آیةاللّه العظمی میرزا محمدحسن شیرازی (ره)

قیام تنباکو، جنبشی پیروز بر استعمار

میرزای بزرگ(تولد میرزا محمدحسن شیرازی)

لغو امتیاز تنباکو به فتوای آیت الله میرزای شیرازی(1) (2) (3)

ملکه‌ای که «حلال» و «حرام» سرش می‌شد

تنباکو و پیامدهای آن فتوای تحریم

تاریخ نویسان درباری و نقش روحانیون در نهضت تنباکو

فتاوای موثر اجتماعی؛ به بهانه سالروز صدور فتوای تاریخی میرزای شیرازی

حکم حکومتی و مجتهدان دیگر؛ (میرزای آشتیانی و میرزای شیرازی)

علت حضور نیافتن جریان روشن فکری در نهضت تحریم تنباکو

سیره عملی

میرزای شیرازی در خوش برخوردی و خوش سلیقگی و شیرینی گفتار نمونه نداشت. در برخورد با هر کس آن چنان که شایسته ی او بود، حقّش را ادا می کرد به طوری که شخص مزبور در هنگام جدا شدن از میرزا در نهایت شادمانی و رضایت، ایشان را ترک می گفت. هیچ کس به سعه ی صدر او نبود. واردشوندگان وملاقات کنندگان او بسیار زیاد بودند و در میان آن ها از مؤمن و منافق، خائن و امین، درستکار و تبهکار دیده می شدند و ایشان با هر کدام بنا بر شأن و منزلتشان سخن می گفت. (مجله گنجینه آذر 1380، شماره 9)

روزی آخوند خراسانی در مجلس درس استاد خود میرزای شیرازی در سامرا شرکت کرد تا از سخنان وی کسب فیض کند. استاد بالای منبر نشسته بود و برای اثبات نظر خود اقامه دلیل می کرد. آخوند بر نظر استاد ایراد کرد و از خود نظری دیگر بیان داشت. استاد در مقام جواب برآمد و دلایل شاگرد خود را رد کرد و باز برای اثبات نظر خود دلیلهای دیگر آورد و این دو سه بار تکرار شد. سایر طلاّ ب ساکت نشسته بودند و به مباحثه آن دو با دقّت هر چه تمام تر گوش فرا می دادند. چون کار مباحثه و مناظره بالا گرفت آخوند به عنوان احترام نظر استاد را قبول و سکوت اختیار کرد.

فردای آن روز هنگامی که میرزا برای تدریس بر فراز منبر آمد قبل از شروع درس رو به طلاّ ب و فضلای جلسه درس گفت: «در مسأله دیروز حق با جناب آخوند بود و نظر ایشان درست است.»(فصلنامه فقه اهل بیت فارسی، شماره 42 , مختاری، رضا)

سیره اخلاقی میرزا

وحدت در سیره میرزای شیرازی

مقام گریزی

شجاعت و حق پذیری

در خلوت زیارت

دوراندیشی میرزای شیرازی

تیز بینی میرزای شیرازی

میرزای بزرگ در مکه حاضر به ملاقات خلیفه نشد

کرامتی از میرزای بزرگ شیرازی

رفتار حکیمانه میرزای شیرازی با یک مخالف

از نگاه دیگران

همیشه علما و زعمای اسلام ملت را نصیحت به حفظ آرامش می کردند. خیلی از زمان میرزای بزرگ مرحوم حاج میرزا محمدحسن شیرازی نگذشته است. ایشان با این که یک عقل بزرگ متفکر بود و در سامره اقامت داشت در عین حال که نظرشان آرامش و اصلاح بود لکن وقتی ملاحظه کردند برای کیان اسلام خطر پیش آمده است و شاه جائر آن روز می خواهد به وسیله کمپانی خارجی اسلام را ازبین ببرد این پیرمرد... ناچار شد سلطان مستبد را نصیحت کند. مکتوبات او هم محفوظ است. آن سلطان گوش نمی داد و با تعبیرات سوء و بی ادبی به مقام شامخ عالم بزرگ روبه رو شد تا آن جایی که آن عالم بزرگ مجبور شد یک کلمه بگوید که استقلال برگردد. (صحیفه نور ج1/16)

از میان علمایی که در اواخر قرن سیزدهم و اوایل قرن چهاردهم هجری به منصه ظهور رسیده اند، نام مبارک «میرزای بزرگ شیرازی» ، مرجع بلامنازع شیعه بلکه عالم اسلام، بر تارک تاریخ می درخشد. وی بزرگترین جنبشهای مذهبی علیه ظلم و فساد حاکم و استعمار در حال استیلا بر کشورهای اسلامی، من جمله ایران را پایه گذاشت. نام میرزای شیرازی و جنبش تحریم تنباکو چنان با هم عجین شده اند که با یاد کردن یکی، بی درنگ دیگری در خاطر می آید. اما زندگی پربارمیرزا تنها در پی ریزی این نهضت خلاصه نمی شود، بلکه شخصیت فوق العاده این مردبزرگ، در جای جای حیات طیبه او هویداست و ماجرای تنباکو تنها جلوه ای از برکات وجودی این مرد مقدس است. (بیانات مقام معظم رهبری در دیدار جمعی از روحانیون، 14 / 12 / 1370)

عالمان اسوه در نگاه امام

میرزای شیرازی در کلام مقام معظم رهبری

مصاحبه با آیه الله سید رضی شیرازی

مصاحبه بااستاد سیدمحمد بحرالعلوم

رشحاتی از قلم

ابرهای سیاه، از دودکش نفس ها در آسمان پراکنده می شد و آینده ی آسمان را، تراکم نفس های اهریمنی تهدید می کرد.

انگار همگان عطرها را فراموش کرده اند، هرخانه فقط بوی «تنباکو» می داد و ترفند دیرینه ی استعمار، شکل تازه ای پیدا کرده بود. دست های سیاه بیگانه به دور جام های بلورین تنیده می شد و ساده اندیشان امت، سرمایه های خود را به آسانی دود می کردند.

مردی از تبار نور، مردی از قبیله ی خورشید، مردی که صلابتش از علی(ع) پیروی می کرد و فتوایش از ذوالفقار، بر تراکم ابرهای تیره تاخت و نفس ها را به پاکی و زلالی رهنمون شد.

مردی که از فریاد اندیشه هایش دیوار جهل فرو ریخت و کاخ های ستم از پژواک آن لرزیدند، چون سروی که ریشه ی کهن و قامت ستبر دارد، مقابل استعمار پیر ایستاد و نقشه های اهریمنی آنان را بر باد داد.

میرزای شیرازی(ره) مردی با صلابت فقاهت بود که قدرت اجتهاد را در جهان اسلام به اثبات رسانید. عروج ملکوتی اش فراموش ناشدنی و ملکوت نامش همیشه باقی است. (اشارات آبانماه سال 1381 ، شماره 42)

طلایه دار اسلام ناب محمدی

از جنس ترنم

مرجعیت؛ میان بُر جاده های بلوغ

باران اسیدی ستم

کتابشناسی

کتابنامه میرزای شیرازی

تدوین کتابنامه میرزای شیرازی

نگارخانه

مدرسه علمیه جعفریه در سامرا

تحریم تنباکو و فتوای میرزای شیرازی

ماجرای میرزای شیرازی و روضه مصایب حضرت زینب سلام الله علیها

زندگینامه میرحامدحسین هندی(ره)

میر حامد حسین در پنجم ماه محرم سال 1246 ق در «میروت» هند دیده به جهان گشود. وی از همان کودکی علاقۀ وافری به اهل بیت عصمت و طهارت داشت، به حدی که هر شب تا برادرانش یکی دو صفحه از کتاب حملۀ حیدری میرزا محمد رفیع باذل را نمی خواندند، خوابش نمی برد.

میر حامد حسین از سال هفتم شروع به درس خواندن نمود، پدر بزرگوارش در دفترچۀ خاطراتش اینگونه ثبت فرموده است: «سید مهدی ابو ظفر معروف به سید حامد حسین سلمه الله تعالی به تاریخ هفدهم ربیع الاول سنۀ 1252 هجریۀ مقدسه، که روز ولادت با سعادت حضرت رسول(ص) است، به مکتب نشسته، پیش شیخ کرمعلی خواندن شروع کرد، خدای تعالی شانه توفیق تحصیل تمامی علوم متعارفه و خواندن کتب متداوله را، عطا فرماید، بجاه محمد و آله الاطهار.»

تا چهارده سالگی متداول و مرسوم آن روز را به پایان رسانید. هنوز بیش از پانزده بهار از عمر پر بار میر حامد حسین نگذشته بود که پدرش چشم از جهان فرو بست. از این پس میر حامد حسین نزد اساتید و بزرگانی چون: علامه مفتی سید محمد عباس شوشتری، مولوی برکت علی حنفی، سید محمد سلطان العلما، سید حسین سید العلماء و سید مرتضی به فراگیری علوم و فنون اسلامی پرداخت. چند سالی بیش نگذشت که تحصیل را به پایان رساند و در هر رشته سر آمد اقران و یکه تاز میدان شد و هیچ فردی به همپایگی او نمی رسد. آنگاه شروع کرد به تصحیح و تنظیم مؤلفات پدر عالیقدرش. فتوحات حیدریه، رسالۀ تقیه و تشیید المطاعن پدر را تصحیح و طبع نمود. و در این هنگام بود که مولا حیدر علی فیض آبادی کتاب منتهی الکلام را علیه شیعه نوشت، مرحوم میر حامد حسین در مدت شش ماه کتاب ارزشمند ده جلدی استقصاء الافهام و استیفاء الانتقام فی نقص منتهی الکلام را نگاشت. آنگاه کمر همت به تدوین دائرة المعارف عظیم عبقات الانوار بست و تن واحد، کار صدها محقق و اندیشمند را انجام داد. («فیض القدیر» قطره ای از «عبقات»؛ میر شریفی، سید علی؛ کیهان فرهنگی، اردیبهشت 1367 - شماره 50)

هندی، میر حامد حسین

میر حامد حسین پاسدار ولایت متوفای 1306 ه.ق

"میر حامد حسین" حق بزرگی بر گردن شیعیان دارد

علمای اهل سنت از کتاب عبقات الانوار هراسانند

مرزبان حریم تشیّع

خاندان میرحامدحسین از نیشابور تا هند

در زمان پادشاهان نیشابوری جماعت زیادی از نیشابور و مشهد مقدس و سایر شهرهای خراسان به هندوستان رفتند و در شهر لکهنو که مرکز حکومت آنان بود ساکن شدند، و تقریبا تمام رجال مذهبی و سیاسی این دسته از ملوک هند خراسانی بودند. سادات نقوی که نیشابوری هستند، در زمان پادشاهان اود به هند رفته اند. مرحوم میر حامد حسین نیشابوری صاحب عبقات الانوار در تحت حمایت این پادشاهان فعالیت می کرد. راجع به پادشاهان نیشابوری چند کتاب در هند نوشته شده که از جمله تاریخ شاهیه نیشابوریه است.

غیر از چند طبقه از سلاطین که ذکر شد، طبقات دیگری نیز در بنگاله، بهار، گجرات، برار و پنجاب سلطنت کرده اند و هر کدام در منطقه خود در ترویج اسلام کوشش کرده اند. تاریخ اسلامی هندوستان بسیار مشروح است و باید هیاتی در این موضوع کار کند. خوشبختانه کتابخانه های هند و پاکستان بسیار غنی است و منابع و مآخذ این کار فراوان است. (کتاب مجموعه آثار شهید مطهری جلد 14 بخش سوم؛ خدمات ایران به اسلام؛ گستردگی و همه جانبگی ملوک نیشابوری اود)

«لکنهو» که از قدیمی ترین مکان های تبلیغ تشیّع و خلق آثار شیعه و تربیت عالمان شیعه مذهب بوده است، علاوه بر داشتن حوزه های قدیمی و با برکت و تربیت دانشمندان سترگی در دفاع از تشیع چون «میرحامد حسین نقوی» که مدافع قوی مکتب اهل بیت(ع) است و اثر بسیار پرافتخار «عبقات الانوار»ش در حقانیت مکتب تشیع، می درخشد. قبر شریف مؤلف این کتاب در محل حسینیه «غفران مأب لکنهو» هند است. چندین کتابخانه بزرگ خطی از آثار شیعه در آنجاست که جای کار بسیاری دارند؛ و بر ما لازم است که با غور در این آثار نایاب و استفاده علمی از آنها، علاوه بر حفظ و حراست از آن آثار، در تکمیل تحقیقات شیعی و اسلامی از آنها استفاده کنیم؛ (مجله معارف آذر و دیماه سال 1392 شماره 100)

خاندان میرحامد حسین اصالتشان از نیشابور بود که یکی از اجدادش در قرن هفتم به سبب حمله مغول به هندوستان هجرت کرد و در شهر کنتور اقامت کرد. برخی از مشاهیر این خاندان عبارتند از:

- سید الله کرم موسوی (م ۱۱۸۱ق)، او جد میر حامدحسین است که در استنساخ قرآن و کتب اهتمام داشته است. آثاری به خط وی در کتابخانه ناصریه لکهنو موجود است.

- سید محمدقلی موسوی هندی (۱۱۸۸-۱۲۶۰ق) پدر میرحامدحسین از شاگردان سید دلدار علی نقوی بود. تشیید المطاعن در رد بر باب مطاعن از کتاب «التحفة الاثنی عشریه» عبدالعزیز دهلوی از آثار اوست.

- سید سراج حسین(درگذشته ۱۲۸۲ق)، برادر میرحامد حسین است که در علوم ریاضی تألیفاتی دارد.

- سید اعجاز حسین (درگذشته ۱۲۸۶ق) برادر میر حامدحسین است که در تدوین استقصاء الافحام به برادرش میرحامد حسین کمک کرده است. کشف الحجب و الاستار، شذور العقیان فی تراجم الاعیان، رسالة فی مناظرته مع المولی جان محمد اللاهوری و القول السدید فی رد الفاضل الرشید را تألیف کرده است.

- سید ناصر حسین(۱۲۸۴-۱۳۶۱ق) فرزند میرحامد حسن بود که به گفته سید محسن امین از بزرگان و مراجع هند به شمار می رفت. (ویکی شیعه)

نقش علمای مهاجر ایرانی در ترویج تشیع در لکهنوی هند

خاندان میر حامد حسین، خاندان آگاهی و جهاد

میر حامد حسین؛ بزرگ شیعه در هند

سیره و حیات علمی میرحامدحسین

علامه میر حامد حسین محققی خستگی ناپذیر و متتبعی بی نظیر بود، او تمام لحظات عمر عزیزش را وقف مطالعه و تحقیق نمود، به طوری که یک آن از تتبع و تحقیق غفلت نورزید. از عجایب این اعجوبۀ دهر و اسطورۀ قرن اینکه با دو دست می نوشت یعنی با دست راستش می نوشت و هنگامی که دست راستش خسته می شد، با دست چپ شروع به نوشتن می نمود و وقتی که هر دو دستش خسته می شد، آنگاه مطالب را املا می نمود و کاتبش برایش می نوشت. آنقدر در امر تحقیق و تتبع سختکوش بود که هنگام بیماری نیز مشغول تحقیق و بررسی بود. گویند: زمانی که جنازۀ مطهرش را برای تغسیل به غسالخانه بردند، غسال دید روی سینه اش یک گودالی نقش بسته، وقتی از فرزند ارشدش سید ناصر حسین پرسید، او در جواب گفت: در اواخر عمر که پدرم بیمار شد و نمی توانست خود کتاب را بگیرد و مطالعه نماید، به ما دستور می فرمود کتاب را روی سینه اش قرار می دادیم و وی مشغول مطالعه می شد، لذا این گودال بر اثر فشار و سنگینی کتاب به وجود آمده است!

علامه شیخ آقا بزرگ تهرانی می نویسد: «میر حامد حسین عالمی پر تتبع بوده و پر اطلاع و محیط بر آثار و اخبار و میراث علمی اسلامی. او در این تتبع و احاطه به مرتبه ای رسید که هیچ کس از معاصران او و متأخران، بلکه بسیاری از عالمان قرون پیشین نیز به پایۀ او نرسیدند. همۀ عمر خویش را به بحث و پژوهش در اسرار اعتقادات دینی و حراست اسلام و مرزبانی حوزۀ دین راستین بگذرانید. من در سده های اخیر کسی را نمی شناسم که در این راه چونان او جهاد کرده و کوشیده باشد و همه چیز خویش را در راه استواری حقایق مسلم دینی از دست داده باشد، چشم روزگار در سر تا سر آبادیها و اعصار، در پژوهش و تتبع، در فراوانی اطلاع، در دقت نظر و هوش، در حفظ و ضبط مطالب، کسی چنان او ندیده است... امری عجیب است که میر حامد حسین، این همه کتابهای نفیس و این دائرة المعارف های بزرگ را تألیف کرده است، در حالی که جز با کاغذ و مرکب اسلامی(یعنی کاغذ و مرکبی که در سرزمین های اسلامی و به دست مسلمانان تهیه می شده است.) نمی نوشته است و این به دلیل تقوای فراوان و ورع بسیار او بوده است. اصولا دوری وی از به کار بردن صنایع غیر مسلمان مشهور همگان است.» («فیض القدیر» قطره ای از «عبقات»؛ میر شریفی، سید علی؛ کیهان فرهنگی، اردیبهشت 1367 - شماره 50)

مرحوم میرحامد حسین هندی را به تشییع جنازه فرزندش دعوت می کنند، می فرماید: تألیف کتاب «عبقات الانوار» واجب تر از تشییع جنازه فرزند جوانم می باشد. من فرصت این کار را ندارم، شما از طرف من بروید و مرا با تألیف کتاب تنها بگذارید تا حقّانیت علی مرتضی علیه السلام را از سخنان اهل سنّت ثابت کنم. (روحانیت شیعه، ص50، به نقل از مجله مبلغان اسفند 1383 و فروردین 1384، شماره 64)

علامه میرحامد حسین

داستانی شنیدنی از میر حامد حسین

بازخوانی حیات علمی علامه میر حامد حسین هندی

نامه هایی از محدث نوری به میر حامد حسین (رضوان الله تعالی علیهما)

از هندوستان تا حریم یار

نرم افزار مجموعه آثار علامه میر حامدحسین(ره)

عبقات الانوار فی امامة الائمة الاطهار

در نیمه نخستین سده سیزدهم هجری که نیروی استعمار بویژه انگلستان و فرانسه چشم طمع به شبه قاره هند دوخته بودند و بی گمان مسلمانان بویژه شیعیان هند در برابر هجوم استعماری آنان سدی بزرگ بودند مولوی عبدالعزیز دهلوی (م: 1239ق) دست به نگارش تحفه اثناعشریه زد تا به پندار خود شیعه را از صحنه بیرون کند و با این حرکت نابخردانه آگاهانه یا ناآگاهانه در دامی افتاد که استعمار می خواست.

نویسنده در این کتاب عقاید و آرای شیعه را به طور عموم و فرقه اثناعشریه را بویژه در اصول و فروع و اخلاق و آداب و تمامی باورها و اعمال بی ادبانه و باواژگانی بیرون از آداب و سنن مناظره مورد حمله قرار داده است.

در سال 1227 هـ.ق. شخصی به نام غلام محمد بن محیی الدین اسلمی در شهر مدارس هندوستان کتاب تحفه را از فارسی به عربی ترجمه کرد و به سال 1300 محمود شکری آلوسی در بغداد به خلاصه کردن نسخه عربی آن پرداخت و به المنحة الالهیه تلخیص ترجمه التحفة الاثناعشریه نامید و در مقدمه آن را به سلطان عبدالحمید خان بن سلطان عبدالمجید خان عثمانی تقدیم داشت. لیکن به خاطر نبود یا کمبود وسیله چاپ و نیز پاره ای از محدودیتهای سیاسی که حکومت عثمانی اعمال می کرد از چاپ و انتشار آن در عراق جلوگیری شد تا این که در هندوستان و شهر بمبئی چاپ و منتشر گردید.

به هر حال کتاب تحفه در تفرقه افکنی و ایجاد حسّ بدبینی بین مسلمانان کارگر افتاد.

از آن جا که این کتاب اثر ناشایستی در جامعه آن روز نهاد علما و شخصیتهای بزرگ در حوزه های علمیه در مقام پاسخ برآمدند و نقدهایی بر آن نگاشتند. (مجله حوزه اسفند ماه 1375، شماره 78)

مهمترین برنامۀ پژوهشی در این روی آورد، از آن میر حامد حسین (1246 ه‍.ق) است؛ دایرة المعارفی عمیق و پر در عبقات به زبان فارسی و در ردّ تحفه اثنی عشریه نوشته شده است. بخش اول آن به بحث از حقیقت و حقّانیت امامت در قرآن و با روی آورد کاملا درون دینی می پردازد و بخش دوم آن به تحلیل امامت در اخبار و احادیث، اختصاص می یابد. این بخش، متضمن پژوهشی سترگ در حدیث شناسی است که به تحلیل احادیث غدیر، منزلت، ولایت، طیر(طیر مشوی)، مدینة العلم، اشباه، مناصبت، نور، علی مع الحق، ثقلین و...پرداخته است. (کتاب امامت پژوهی، جمعی از نویسندگان زیرنظریزدی مطلق)

عبقات الانوار

معرفی کتاب - «عبقات الانوار»

عبقات الانوار کاری کارستان

ردّیه های تحفه اثنا عشریّه و شناسایی اجزای عبَقات الأنوار

خلاصه های عبقات الانوار

کتاب گرانسنگ عبقات الانوار میرحامدحسین هندی(ره) را مرحوم حاج شیخ شیخ عباس قمی(ره)، این محدث کارآشنا، خلاصه کرده است و عنوان را همانطور که آمد «فیض القدیر» گذاشته است، کار بسیار قابل تمجیدی است برای آنان که به هر دلیل نمی توانند عبقات را بخوانند. و این خلاصه نویسی ها در سیره بزرگان ما جایگاه رفیعی دارد و چه کار فرهنگی کارآمدی است تلخیص کتابهای بزرگ و عصری کردن آنها؟ کاری ستودنی در حد اصل نوشتن همان کتابها.. .

با آرزوی روزی که «دفتر اخلاص » را بگشاییم و فیض القدیر حاج شیخ عباس را به عنوان خلاصه یک کتاب سترگ در مجموعه کتابهای اولیه طلاب و دانشجویان، فاضلان و فرهنگیان قرار دهیم و کار اخلاص و تلخیص را پی گیریم. (مجله فرهنگ کوثر اردیبهشت 1376، شماره 2)

چون تحفه دهلوی به زبان فارسی بوده است میرحامد حسین نیز عبقات را به زبان فارسی نوشت. عده ای از بزرگان همیشه آرزو می کردند که این کتاب تلخیص می شد و نیز به زبان عربی ترجمه می گردید. آیت الله آقای سید علی حسینی میلانی از سال 1385 ق شروع به تلخیص و ترجمه این کتاب به زبان عربی کرده و آن را به اسم نفحات الازهار فی خلاصة عبقات الانوار چاپ کرده است.

خلاصه های کتاب شریف عبقات الانوار

خلاصه عبقات الانوار

مروری بر کتاب «نفحات الأزهار فی خلاصة عبقات الانوار»

نفحات الازهار فی خلاصة عبقات الانوار فی الرد علی التحفة الاثنی عشریة

بر بال اندیشه ها

وجوه دلالت حدیث غدیر بر خلافت امیر المؤمنین (ع)

دلیل اول: آنکه آیه یا أَیهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیک مِنْ رَبِّک وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ یعْصِمُک مِنَ النَّاسِ در واقعه غدیر خم نازل شده، و محدثین جلیل الشأن، و علمای أعیان، نزول این آیه را در این واقعه روایت فرموده اند، مثل: ابن ابی حاتم عبد الرحمن بن محمد، و أحمد بن عبد الرحمن الشیرازی، و احمد بن موسی بن مردویه و احمد بن محمد الثعلبی، و أبو نعیم أحمد بن عبد اللَّه، و علی بن أحمد الواحدی، و مسعود بن ناصر السجستانی، و عبد اللَّه بن عبید اللَّه الحسکانی و ابن عساکر علی بن الحسن، و محمد بن عمر الرازی، و محمد بن طلحة النصیبی، و عبد الرزاق بن رزق اللَّه الرسعنی، و حسن بن محمد النیسابوری، و علی بن شهاب الدین الهمدانی، و علی بن محمد المعروف بابن الصباغ، و محمود بن أحمد العینی، و عبد الرحمن بن أبی بکر السیوطی و محمد محبوب عالم بن صفی الدین جعفر، و حاجی عبد الوهاب بن محمد، و جمال الدین عطاء اللَّه بن فضل اللَّه الشیرازی، و شهاب الدین أحمد، و میرزا محمد بن معتمد خان. (عبقات الأنوار فی إمامة الأئمة الأطهار، ج 9، ص: 84)

و هر گاه این همه را دریافتی، پس بدانکه نزول این آیه کریمه در واقعه خم غدیر دلیل صریح است بر آنکه این آیه کریمه در تأکید تبلیغ حکم امامت و خلافت جناب امیر المؤمنین علیه السّلام نازل شده، و مراد از حدیث غدیر امامت و خلافت آن جناب است، زیرا که تأکید کردن او تعالی شأنه جناب رسالت مآب را به اینکه «اگر تبلیغ این رسالت نمی کنی، هیچ رسالتی تبلیغ نکرده باشی»، دلیل است بر آنکه مراد از این رسالت، امامت جناب امیر المؤمنین علیه السّلام است، که اگر مراد از آن امری دیگر، سهل باشد، آن لائق این تأکید شدید و مبالغه در تهدید نیست، که این تأکید و مبالغه دلیل واضح است بر آنکه این امر نهایت جلیل الشأن و بغایت بلند مرتبه است که عدم تبلیغ آن در حکم عدم تبلیغ سائر احکام است. (عبقات الأنوار فی إمامة الأئمة الأطهار، ج 9، ص: 225)

عبقات الانوار و شرح حدیث ثقلین

رد صاحب عبقات بر گفتار بخاری در منکر بودن حدیث

گفتار صاحب «عبقات الانوار» در تواتر حدیث غدیر نزد عامّه

رد صاحب عبقات بر ابن جوزی

از نگاه دیگران

رهبر کبیر انقلاب اسلامی، حضرت امام خمینی-مدظله العالی-پیرامون کتاب ارزشمند عبقات چنین مرقوم فرموده اند:

«کتاب عبقات الانوار که در امامت مثل آن تا کنون نوشته نشده است، مصنف آن سید بزرگوار و علامۀ روزگار میر حامد حسین هندی است، که در هر حدیثی از احادیث امامت، یک یا چند جلد کتاب نوشته. و هر کسی آن کتاب را ببیند، پایۀ اطلاع و احاطۀ آن بزرگوار را می فهمد...(کشف الاسرار امام خمینی(ره)، ص 157)

و هر کسی بخواهد اطلاع از چگونگی حدیث غدیر پیدا کند، باید رجوع کند به کتاب عبقات الانوار سید بزرگوار حامد حسین هندی که چهار جلد بزرگ در حدیث غدیر تصنیف کرده و چنین کتابی تا کنون نوشته نشده و عبقات الانوار در امامت، از قراری که شنیده شده سی جلد است و آنچه که ما دیدیم هفت و هشت جلد است و در ایران شاید تا پانزده جلد آن پیدا شود... بر علمای شیعه بالخصوص، و دیگر طبقات لازم است که این کتاب بزرگ را که بزرگترین حجت مذهب است، نگذارند از بین برود و به طبع آن اقدام کنند.»(همان، ص 141)

آیت الله بهاءالدینی(ره) می گوید: در سال های اول طلبگی که در مدرسه ی فیضیه بودم، با حاج آقا روح الله آشنا شدم. مدتی نگذشت که در رفاقت و دوستی ام با ایشان بسیار صمیمی شدم و او را در حد بسیار بالایی از پاکی و تقوا دیدم. ایشان در جوانی علاقه ی شدیدی به اهل بیت(ع) اظهار می کرد و ارتباط تنگاتنگ معنوی با ائمه(ع) داشت. در ماه مبارک رمضان با هم در جلسه ای شرکت می کردیم که ابتدا قرائت قرآن بود و سپس تلاوت کلام معصومان(ع). کتاب ارزشمند عبقات الانوار مرحوم میرحامد حسین را می آوردیم و از روی آن احادیثی گوهربار و سخنانی دلنشین از ائمه(ع) را می خواندیم.

با آن که حاج آقا روح الله از نظر مالی وضع مناسبی نداشت، جدیت و شور و عشق این جوان موجب شد که یک جلد از کتاب عبقات را منتشر کند تا بقیه هم بتوانند از آن استفاده کنند. (مجله نامه جامعه خرداد 1386، شماره 33)

بزرگ اندیشمند جهان اسلام، علامۀ عالی مقام مرحوم امینی-رضوان الله علیه-دربارۀ عبقات اینگونه نگاشته است:

«اما کتاب عبقات او، بوی خوش آن از کران تا کران جهان وزید و آوازۀ این کتاب، خاور و باختر جهان اسلامی را فرا گرفت. هر کسی این کتاب را دید، که معجزه ای است روشن و روشنگر که هیچ باطلی و نادرستی در آن راه نخواهد داشت. ما از این کتاب پر ارج، و علم و دانش فراوانی که در آن گرد آمده است استفادۀ بسیار بردیم.»

مجاهد بزرگوار و دشمن دیرین استعمار، مجتهد مبارز و فقیه مجاهد، مرحوم میرزای بزرگ شیرازی-قدس سره-چنین گفته اند:

«انصاف توان گفت: تا کنون در اسلام در فن کلام، کتابی به اینگونه نافع و تمام تصنیف نشده است، خصوصا کتاب عبقات الانوار که از حسنات این دهر و غنائم این زمان است. بر هر مسلم متدین لازم است که در تکمیل عقاید و اصلاح مفاسد خود، به آن کتاب مبارک رجوع نماید و استفاده نماید و هر کس به هر نحو تواند در نشر و ترویج آنها، به اعتقاد احقر، باید سعی و کوشش را فرو گذاشت ندارد» («فیض القدیر» قطره ای از «عبقات»؛ میر شریفی، سید علی؛ کیهان فرهنگی، اردیبهشت 1367 - شماره 50)

تقریظات میرزای شیرازی در ستایش از آثار میر حامد حسین

ستایشنامه شیخ زین العابدین مازندرانی به میر حامد حسین هندی قدّس سرّهما

لینک های مرتبط

مجموعه آثار میر حامد حسین