آموزش و آماده سازی هشتاد هزار مربی فلسفه برای کودکان

چندی پیش، تفاهم نامه دوجانبه آموزشی جهت ارتقاء سطح علمی و تفکر جامعه بین موسسه سوده و موسسه برهان منعقد شد و مدیران این دو موسسه ، اسماعیل نخعی، مدیرعامل موسسه سوده و طه محجوب، مدیرعامل موسسه آموزشی فرهنگی برهان علم ومعرفت این تفاهم نامه را امضا می کنند.

طه محجوب در ابتدا با اشاره به حدیث امام صادق (ع) « نحن ابناء الدلیل» گفت: رسالت موسسه برهان ارتقای سطح تفکر جامعه و تواناییهای ذهنی است. هدف از عقد این قرارداد ، ارتقاء سطح فکری و آموزشی مربیان برسطح کشور و به تبع آن پرورش کودکان نقاد وپرسشگرو دانش آموزان متفکر است

وی افزود: باتوجه به عقد این تفاهم نامه و همکاری دوجانبه، موسسه برهان علم و معرفت در نظردارد درراستای اهداف خود اقدام به آموزش و آماده سازی  هشتاد هزار مربی جهت استخدام آموزش پرورش تا سال ۱۴۰۲ نماید.

محجوب در ادامه با ابراز خرسندی از عقد این تفاهم نامه اشاره کرد: علاقمندان به شرکت در این طرح  تا پایان آذرماه فرصت دارند تا ازطریق سامانه www.burhanem.ir یا شماره تماس  ۰۲۱۶۶۹۷۹۱۷۸ و یا با مراجعه به دفاتر برهان در سراسر کشور ثبت نام کنند.

درادامه نخعی گفت: هدف ما از عقد این تفاهم نامه، توانمند سازی نیروهای انسانی و بهبود کیفیت آموزش در کشور است ،که دوره پیش دبستانی به چند دلیل برای ما اهمیت داشت.

وی در خصوص اهمیت این مقطع تحصیلی گفت: ۱ -  این دوره چندسالی بیشتر نیست که شورای عالی آموزش و پرورش آن را به عنوان دوره رسمی آموزش پذیرفته است.

۲ -  این دوره را اعم از پیش دبستان و مهدکودک توسط نهادها و موسسات مختلف اجرا میشود ، مانند بهزیستی و بعضی از ارگان های دیگر، در نتیجه در آموزش رویه یکسان و هماهنگ را اجرانمیکند،که باید برای اصلاح آن اقدام کرد که آموزش مربیان یکی از عمده ترین این اقدامات است.

۳ -  این دوره به عنوان پایه و زیربنای آموزش اهمیت ویژه ای دارد، که متأسفانه تا کنون کمی غفلت شده است.

۴ - جامعه هدف موسسه برهان که عمدتا جامعه کارگری کشور است برای موسسه سوده هم ارزش و اهمیت خاصی دارد.

مدیرعامل موسسه آموزشی فرهنگی برهان علم ومعرفت درپایان ابراز امیدواری کرد که سایر نهادها و موسساتی که به آموزش این دوره ها می پردازند به امر آموزش نیروی انسانی توجه بیشتر و اساسی تری داشته باشند.

منبع : خبرگزاری مهر

ماهان در کف خیابان بزرگ شده

گروه اجتماعی الف،  ۷ آذر ۱۳۹۷، ۰۷:۲۰  

ماهان در کف خیابان بزرگ شده؛ از 10 سالگی فروش آدامس و باطری را در خیابانهای ساری آغاز کرده و کمی که بزرگتر شده کارهای دیگری همچون چیدن پرتقال و چوپانی را نیز انجام داده است.

فهرست بازیگرانی که برای خود و فرزندان‌شان تابعیت آمریکا، کانادا و... گرفتند + جدول

گروه فرهنگی الف،  ۷ آذر ۱۳۹۷، ۱۰:۲۱  

بسیاری از هنرمندان و چهره‌های مشهور سینمای ایران یا در کشورهای غربی ساکن هستند و فقط سالی یکی دو بار برای کار کردن به ایران می‌آیند، یا اخیرا بین‌شان مد شده که حتی فرزندان‌شان را در خارج از کشور به دنیا بیاورند تا این کودکان بتوانند تابعیت آن کشورها را داشته باشند.

برداشتن روسری در خیابان معنی‌اش چیست؟

محسن مهدیان،  ۷ آذر ۱۳۹۷، ۰۸:۱۵  

ممنوعیت برگزاری جشن‌های لاکچری در مهدهای کودک

محمد نفریه در گفت و گو با ایسنا، با اشاره به دستورالعمل صریح برگزاری جشن‌ها و مراسم های مختلف در مهدهای کودک افزود: برگزاری هر مراسم و جشنی، در مهد کودک باید با رعایت عرف و شرعیات برگزار شود و این موارد جزء قوانین سازمان بهزیستی هستند.

وی در ادامه اظهار کرد: گاهی فیلم‌هایی در فضای مجازی با موضوع جشن‌های تولد لاکچری یا جشن‌های خلاف عرف منتشر می‌شود و این تصور را ایجاد می‌کند که این جشن‌ها در فضای مهد کودک‌ها برگزار شده‌اند، در حالی که این فضاها مربوط به جای دیگری است، اما به اسم مهدکودک تمام می شود، چرا که برخی فکر می‌کنند هرجا کودکان جمع می‌شوند، مهدکودک است.

نفریه با بیان اینکه معمولا این مراسم‌ها در فضاهای دیگری مانند خانه‌های بازی یا ...برگزار می شود و حتی برخی در فضای مجازی نسبت به برگزاری این نوع مراسم‌ها اطلاعیه می‌دهند توضیح داد: این فضاها ممکن است ترتیب دهنده گردش‌های غیررسمی یا حتی جشن‌هایی باشند که سازمان بهزیستی آنها را ممنوع اعلام کرده است و این سوء تفاهم را ایجاد کنند که این فعالیت‌ها در مهد کودک انجام می‌شود.

مدیرکل امور کودکان و نوجوانان بهزیستی کشور تصریح کرد: تمام مهد کودکها با رعایت قوانین و مقررات و برای کودکان خودشان می‌توانند جشن‌هایی را برگزار کنند. این مراسم و جشن‌ها در مهد کودک باید مطابق عرف و شرعیات باشد و این موارد جزء قوانین بهزیستی هستند که هر کسی که مجوز احداث مهد کودک را دریافت کرده است، باید آنها را رعایت کند.

روایت کیهان از زندگی مختلط دخترها و پسرهای دانشجو

ظاهراً ازدواج سفید اسمی است که کارشناسان و صاحب‌نظران بر این پدیده‌ نهاده‌اند. ایجاد واژه و لغت بهترین کاری است که هنگام رواج ناهنجاری در کشور، انجام می‌شود اما ارائه راهکار برای رفع یا پیشگیری از این ناهنجاری‌ها بعد از سر دادن چند شعار و ارائه راه‌حل‌های قهری و جبری به دست فراموشی سپرده می‌شود.

گاهی اوقات برخی مسئولان کشور آنچنان از یک مسئله فرهنگی انتقاد و ابراز ناراحتی می‌کنند که گویی به وجود آورنده این ناهنجاری باید برای رفع آن بکوشد. اگر صدها همایش برگزار شود که ازدواج سفید بد است و نباید باشد و چرا و چگونه و... هیچ اتفاق مثبتی رقم نخواهد خورد.

جامعه هدف نگارش، صرفاً دانشجویان هستند و اینکه در جامعه و بین اقشار دیگر چه اتفاقی رخ می‌دهد اهمیت دارد اما هدف این نگارش نیست.

اینکه پسران یا دختران دانشجو خانه مجردی داشته باشند منحصراً محل ایراد نیست اما با ‌اشاعه ارتباط‌های بی‌حد و مرز بین دانشجویان جنس مخالف، رفت‌وآمد دختران و پسران هم‌کلاسی یا هم‌دانشگاهی در خانه‌های یکدیگر، دورهمی‌های شبانه و در نهایت زندگی دختر و پسر با یکدیگر به مدت چند سال، باید کمی به فکر بود. بعید نیست با پدیده‌هایی روبه‌رو شویم که حتی غربی‌ها مراقب باشند فرهنگ دانشگاهی ما به‌ دانشجویان آنها سرایت نکند.

شاید این حرف تکراری باشد که نباید دنبال مقصر گشت و به دنبال راه‌حل بود اما دقیقاً برعکس؛ باید دنبال مقصر گشت تا کم‌کاری نهادها و افراد مشخص شود در موضوعی مانند ازدواج سفید تنها نهادهای رسمی مقصر نیستند بلکه خانواده یکی از عوامل اصلی رواج این پدیده است.

گاهی عدم توان دانشگاه‌ها و امکان فراهم کردن تسهیلات رفاهی و خوابگاه به همه دانشجویان و گاهی خواسته فرزند برای زندگی در خانه مجردی باعث می‌شود که خانواده‌ها به زندگی فرزندشان اعم از دختر و پسر در خانه‌های مجردی ظاهراً به همراه دوستانش تن دهند. حال آنکه برخی خانواده‌ها در سال یک بار هم به فرزندان خود سر نمی‌زنند و از وضعیت زندگی او بی‌خبر هستند و همین باعث می‌شود که جوان به یکباره از آغوش خانواده رها شده و بدون احساس نظارت و کنترل به هر رفتار و خلق و خویی گرایش پیدا کند.

دلایل گرایش به خانه های مختلط

خوابگاه‌های خودگردان، پذیرش دوره نوبت دوم یا همان شبانه، عدم ارتباط مناسب خانواده و دانشگاه، عواملی است که دانشجویان را به سمت خانه‌های مجردی و در ابتدا با هم‌کلاسی‌های پسر خود سوق می‌دهند.

برخی دانشگاه‌ها امکان ارائه خدمات خوابگاهی به اصلاح با نرخ دولتی به همه دانشجویان ندارند و بیش از ۹۰ درصد دانشگاه‌ها نیز به دانشجویان دوره شبانه خوابگاه روزانه نمی‌دهند و خوابگاه‌هایی تحت عنوان خوابگاه خودگردان در نظر گرفته‌اند.

هرچند بسیاری از خوابگاه‌های خودگردان تحت نظر مستقیم دانشگاه‌هاست اما اجاره‌بها و شرایط این خوابگاه‌ها باعث می‌شود که خانه مجردی گزینه مناسب‌تری به حساب بیاید.

وقتی چهار تا هشت نفر در یک اتاق ۱۵ یا ۲۰ متری زندگی می‌کنند و نرخ همین اتاق در شهری مانند تهران به ازای هر نفر بیش از ۷۰۰ هزار تومان است، بسیاری از دانشجویان به‌ویژه در تحصیلات تکمیلی ترجیح می‌دهند با همین مبلغ خانه مناسبی در سطح شهر اجاره کنند که شرایط بسیار بهتری نسبت به خوابگاه‌های خودگردان و اتاق ۲۰ متری دارد.

در این بین برخی خانواده‌ها و حتی دانشجویان تا پیش از پذیرش در دانشگاه‌ اطلاع ندارند که دانشجویان دوره شبانه از بسیاری از تسهیلات رفاهی بی‌بهره هستند و پس از ثبت‌نام و مراجعه برای دریافت خوابگاه با این واقعیت روبه‌رو می‌شوند.

از طرف دیگر هیچ دانشگاهی در کشور وجود ندارد که مسئولان فرهنگی آن به طور مداوم با خانواده‌های دانشجویان در ارتباط باشند و آنها را از وضعیت فرزندشان در دانشگاه یا حتی وضعیت فرهنگی جامعه و زمینه‌های به‌وجود آمدن ناهنجاری‌های موجود در سطح آن، آگاه کنند. به همین دلیل خانواده‌ها بعد از دانشجو شدن فرزندان‌شان به‌ویژه در شهرهای بزرگ به‌کلی از وضعیت ذهنی و شرایط فرهنگی او بی‌اطلاع می‌شوند.

دانشگاه؛ مقصر اصلی!

به‌هرحال نمی‌توان از فرهنگ گفت و از مهم‌ترین ابزار کشور برای آگاهی‌بخشی در جامعه نامی نبرد. شاید کمترین زمان‌ برنامه در رسانه ملی کشور مربوط به دانشجویان، دانشگاه‌ها و وضعیت فرهنگی آنها باشد. بیش از ۷۰ درصد نسل جوان کشور به دانشگاه‌ها ورود می‌کنند اما متأسفانه صداوسیما تاکنون هیچ برنامه مؤثری در قالب فیلم که اصولاً تأثیرگذاری بیشتری داشته و برنامه‌هایی مانند مباحثه، میزگرد، نشست و... برگزار نکرده است.

با وجود این اطلاع‌رسانی ضعیف‌، بسیاری از والدین در شهرهای کوچک و دور از پایتخت از وضعیت فرهنگی دانشگاه‌ها مطلع نیستند که این وظیفه مستقیماً به رسانه ملی برمی‌گردد.

به‌هرحال در اوج تدبیر مسئولان ما، پدیده‌ مثبت صله رحم به ناهنجاری‌های دورهمی‌ شبانه و مهمان‌بازی دختران و پسران و ازدواج به سبک زندگی موقت دانشجویان دختر و پسر در یک خانه تبدیل شده و نهایتاً نام دانشجو به عنوان قشر فرهیخته جامعه خدشه‌دار شده است. آیا وقت آن نرسیده مسئولان پنجره‌ها را باز کنند تا کمی هوای نامساعد فرهنگی دانشگاه‌ها به مشامشان برسد تا شاید دیگر شاهد تبدیل پدیده‌های مثبت به ناهنجاری‌ها نباشیم؟

غلبه بر چالش‌های مدیریت تیم‌های مجازی

بخش ۳۰

همسرتان را به دنیای مطلوبتان راه دهید

دنیای مطلوب در حین تولد در ما ایجاد می شود. از بدو تولد هرگاه یک یا چند نیاز اساسی مان (که در مقالات قبل 5 نیاز بنیادین انسانی مورد بررسی قرار گرفت) خیلی خوب و کامل برآورده شد، آن احساس خوب را مانند تصویری دوست داشتنی در حافظه ی بلندمدت مان نگه می داریم؛ مجموعه ای از این تصاویر دنیای مطلوب ما را در طی بزرگ شدنمان شکل  می دهد و تا لحظه ی مرگ نیز همراه با بازآفرینی و بازسازی های پی در پی درحال شکل گیری خواهد بود.

محتویاتی که در این دنیای مطلوب ذخیره می شود سه دسته اند:

1- افرادی که دوست شان داریم و تصویر خودمان که دائما در حال تغییر است.

2- اموال، مادیات و چیزهای ارزشمند.

3- نظام باورها، ایدئولوژی ها و عمیق ترین عقاید ما (دینی و غیردینی).

از آنجا که این مجموعه، تجلی ذهنی دنیای ایده آل و در واقع مدینه فاضله ی هریک از ماست، تئوری انتخاب به آن دنیای مطلوب می گوید.

همان طور که در مقالات قبل گفتیم، تمامی آنچه از صبح تا شب از ما سر میزند یک رفتار است و تصاویر دنیای مطلوب می تواند انگیزه ی نیرومندی برای رفتارهای ما باشد. در واقع ما انسانها در تمام طول زندگی مان قصد داریم به افراد و باورهایی که برایمان مطلوب است برسیم پس بی ربط نیست اگر بگوییم تصاویر دنیای مطلوب، فرمانده ی زندگی ما و فرمانده ی رفتارهای ما در طول زندگی است.

بی شک تمام افرادی که با هم ازدواج می کنند، هریک در دنیای مطلوب خودشان قرار دارند. تمامی همسران امیدوارند تصاویر خوشایندی که از هم دارند به طور عینی (نه فقط آرمانی) تا پایان زندگی شان تداوم داشته باشد اما این آرزو، دقیقا همان خواسته ای است که بسیاری از زوج ها نمی توانند در زندگی محقق کنند.

از آنجایی که دنیای مطلوب ما حاوی تصاویری از خواسته های ماست وظیفه شخصی خودمان است که برای تطبیق واقعیت بیرونی با این تصاویر ذهنی راهی پیدا کنیم. چنانچه نتوانیم راه موثری پیدا کنیم رفتارهایی که برای رسیدن به این خواسته ها انجام می دهیم  روز به روز ناکام تر می شوند.  به طور مثال، زن برای رسیدن به خواسته های دنیای مطلوبش از رفتارهای مخربی چون غرغر و سرزنش (7 رفتار مخرب و 7 رفتار سازنده در مقالات قبل مورد بررسی قرار گرفت) استفاده می کند و مرد برای رسیدن به تصاویر دنیای مطلوبش از انتقاد و شکایت بهره می برد. اینگونه است که انتخاب رفتارهای مخرب به جای رفتارهای سازنده، همسران را هر روز از رسیدن به خواسته هایشان دورتر می سازد و در نهایت طلاق عاطفی جای خود را در زندگی زناشویی باز می کند.

سه نوع انتخاب

در این مرحله است که تمام زوج های ناخشنود سه انتخاب در پیش رو دارند:

1- انتخاب اول: می توانند همچنان تصاویر اولیه را در دنیای مطلوب خود حفظ کنند و به زندگی مشترکشان ادامه دهند؛  با وجود آنکه می دانند روشی که در پیش گرفته اند باعث نمی شود به خواسته هایشان برسند، باز هم آنقدر ادامه می دهند تا وضعیت زندگی شان بدتر و بدتر  و ناخشنودی شان بیشتر و بیشتر شود.

2- انتخاب دوم: زوجین سعی می کنند کمی تصاویر خود و همسرشان را تعدیل و به میزانی از یکدیگر توقع داشته باشند که بتوانند با خشنودی بیشتری به زندگی زناشویی شان ادامه دهند.

این انتخاب اگر همراه با تدبیر و حل اختلافات به گونه ای سازنده باشد می تواند روابط همسران را بهبود بخشد ولی اگر همراه با درنظر گرفتن نیازهای واقعی زوجین نباشد و با بی اعتنایی به تصاویر خواستنی همسران باشد ممکن است به قول قدیمی ها  با سوختن و ساختن و گاهی با تحمل شرایط نامساعد همراه باشد.

3- انتخاب سوم:  هر دو یا یکی از طرفین دیگری را از دنیای مطلوب خود خارج سازد (چه رسمی با گرفتن طلاق قانونی، چه غیر رسمی با گرفتن طلاق عاطفی). زن و شوهرهای زیادی هستند که سالها در کنار هم زندگی می کنند، فرزندان و حتی نوه های زیادی دارند  ولی در دنیای مطلوب یکدیگر نیستند.

انسانها از قدرت و نفوذ دنیای مطلوب بر زندگی شان آگاهی ندارند. تا وقتی تصویری در دنیای مطلوب خود داریم که هنوز به آن نرسیده ایم، در رنج مداوم به سر می بریم. نمی توان از تصاویر قدرتمند مغزمان فرار کرد؛ تصاویری که به گونه ای فرمانده ی زندگی و رفتارهای ما هستند. اما این واقعیت را هم باید قبول کرد که کلید دنیای مطلوب فقط و فقط در دست خودمان است. درست است که محتویات دنیای مطلوب برایمان مقدس است ولی، تنها کسی که می تواند تصویری را در دنیای مطلوب خود قرار دهد یا تصویری را خارج سازد خودمان هستیم. هیچ کس جز خودمان کنترلی همه جانبه بر محتویات مطلوب مغزمان ندارد.

یکی از خصوصیات دنیای مطلوب از منظر تئوری انتخاب این است که در دنیای مطلوب عقل و منطق وجود ندارد و تنها احساس حاکم است؛ یعنی ما انسانها هرآنچه برایمان مطلوب و خواستنی است و هرآنچه منشاء لذت های بسیاری برای ماست را در دنیای مطلوب خود قرار می دهیم هرچند گاهی غیرمنطقی و نشدنی.

هرگاه یکی از زوجین از روی عقل و منطق به خاطر بهبود زندگی زناشویی، انتخاب کند که یکی از تصاویر خواستنی دنیای مطلوبش را بیرون آورد یعنی پذیرفته که آن لذت را از دست بدهد. در اغلب اوقات بسیاری از زوجین، نمی خواهند  تصاویر مطلوبشان را از دست بدهند و نمی خواهند از لذت رسیدن به آنها محروم شوند. گاهی برخی زوجین با آنکه روابط ناخشنودی دارند و این تصاویر به زندگی شان لطمه های زیادی وارد کرده، باز هم حاضر نیستند یک یا چند مورد از تصاویر دنیای مطلوب خود را خارج سازند.

تنها راهکار موثر

همان طور که در ابتدای مقاله گفتیم، همسران در اوایل ازدواج در دنیای مطلوب هم قرار دارند. گاهی بر اساس انجام رفتارهای مخربی مثل :انتقاد، سرزنش، تنبیه، باج دادن، شکایت، غرغر، مقایسه، تهدید و...، در دنیای مطلوب همسرشان یا خیلی کوچک و کمرنگ می شوند یا از دنیای مطلوب آنها به کلی خارج می شوند.

وقتی زن یا مردی در دنیای مطلوب همسرش کمرنگ است  آنقدر موثر نیست که همسرش بتواند برای وجود او، از برخی تصاویر دنیای مطلوبش دست بکشد، پس می توان گفت یکی از بهترین راهکارهای خشنودی در ازدواج این است که در دنیای مطلوب همسرمان پررنگ باشیم تا او حاضر باشد به خاطر وجود ارزشمند ما از برخی خواسته های دنیای مطلوبش دست بکشد.

راهکار پر رنگ شدن در دنیای مطلوب همسر

در مقالات قبل هفت رفتار مخرب و هفت رفتار سازنده مورد بررسی قرار گرفت. تنها راهکار موثری که در بررسی دنیای مطلوب همسران می توانیم بدان اشاره کنیم جایگزینی رفتارهای سازنده به جای رفتارهای مخرب است تا سبب پررنگ شدن در دنیای مطلوب همسر شد و بر این اساس هر یک از زوجین تصاویر خواستنی دنیای مطلوب خود را بر بهبود روابط زناشویی شان ترجیح ندهند و خواسته های هر یک از زوجین به خواسته هایی مشترک تبدیل شود تا عاملی گردد جهت نزدیکی هر چه بیشتر همسران و دوری از طلاق عاطفی.

زن و شوهر باید این را بدانند که تنها بر تصاویر ذهنی خود کنترل دارند و کنترلی بر تصاویر ذهنی همسرشان ندارند. علاوه بر این باید بدانند هراندازه با همسرشان بهتر رفتار کنند، در دنیای مطلوب همسرشان بهتر و قوی تر حضور می یابند. شوهر باید به دنبال این باشد که عشق او در دنیای مطلوب همسرش قرار گیرد و زن نیز باید به دنبال این باشد که عشق به شوهرش دردنیای مطلوب همسرش جای گیرد.

یکی از آزمون های عشق میان همسران

از کجا می شود فهمید که میزان عشق ما در دنیای مطلوب همسرمان پررنگ است؟

یکی از آزمونهای عشق میان همسران این است که بدانیم همسر ما تا چه حد تمایل دارد  تصاویر و محتویات دنیای مطلوبش را با ما در میان بگذارد. هرچه قدر این تمایل بیشتر باشد میزان علاقمندی همسران به هم بیشتر است.

در مقاله ی بعد ادامه ی بحث دنیای مطلوب از منظر تئوری انتخاب، جهت بهبود روابط زوجین مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

رابطه ی رضایت در زندگی زناشویی با نیازهای اساسی انسان

چرا همسرم دوست من نیست ؟

همسران چگونه بدون خشونت باهم ارتباط بگیرند

روش های همدلی کردن با همسر

«تقیّه و نفاق، تشابه یا تباین»

آیا تقیّه دلیل قرآنى دارد؟ فرق تقیّه با نفاق چیست؟ منافق كسى است كه زبان و قلبش دو تا باشد و بر این اساس درباره تقیّه چنین توهم شده كه شاخه اى از نفاق است. ما خواهیم گفت نه، بین تقیّه و نفاق از نسب أربعه، تباین است. البته فقط جنبه هاى كلامى و قرآنى را بحث كرده و به بحث هاى فقهى كه مثلاً عمل به تقیّه مجزى هست یا نه، نمى پردازیم.

تقیّه از كلمه «وَقى یَقى» مشتق شده است. نه از «تقى یتقى» در واژه تقیّه، تاء از ریشه كلمه نیست، چون در وَقى یَقِى َوقیّةً واو حرف اصلى است كه تبدیل به تاء، و در نتیجه «تقیّه» شده است. «وقایه» در لغت به معناى سپر است، یعنى تقیه چونان سپر براى انسان ضعیفى است كه در مقابل دشمن قوى قرارگرفته است.

تقیّه، نشان دادنِ نوعى مماشات است. گاهى انسان طرف مقابلى دارد كه آزادى هاى او را سلب كرده و اگر بخواهد طبق عقیده خود عمل یا اظهار نظر كند فوراً طرف مقابل آسیبى به او مى رساند; لذا ناچار است براى حفظ جان، مال و آبروى خود به نوعى مماشات كرده و موافقت زبانى یا عملى به مخالف خود نشان داده و اظهار كند. اگر كسى قرآن كریم را مطالعه كند، خواهد دید كه تقیّه در اُمَم پیشین یك سنت حسنه بوده و قرآن نیز آن را امضا مى كند.

اما در میان اهل سنت، معروف است كه شیعه اهل تقیّه است و گویا شیعه آن را ایجاد كرده است! خیر، شیعه آن را ایجاد نكرده; بلكه تقیّه را عقل و وحى امضا كرده و در اُمم پیشین مطرح بوده و در امّت اسلامى نیز ادامه یافته است.

ادّله تقیّه
الف. آیات تقیّه
آیه اوّل:
( مَن كَفَرَ بِاللّهِ مِن بَعْدِ إیمَانِهِ إِلاَّ مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالإِیمَانِ وَلَكِن مَّن شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرًا فَعَلَیْهِمْ غَضَبٌ مِّنَ اللّهِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِیمٌ) (1) «كسانى كه بعد از ایمان كافر شوند ـ بجز آنهایى كه تحت فشار واقع شده اند در حالى كه قلبشان آرام و با ایمان است ـ آرى، آنها كه سینه خود را براى پذیرش كفر گشوده اند، غضب خدا بر آنها است و عذاب عظیمى در انتظارشان!».

تفسیر آیه: در عبارتِ ( من كفر بالله من بعد ایمانه) ، جزاء شرط «مَن» محذوف است. نظیر این در جاهاى دیگر هم هست; مثلاً «إن یسرق» در ( إن یَسْرِق فَقَدْ سَرَق اَخٌ لَهُ مِنْ قبل) (2) كه اصلش این است: إن یسرق فلا حرج و لا مشكل. در این موارد، جزاء محذوف است. در آیه مورد نظر جزاء آن فلاحرج است: «من كفر بالله من بعد ایمانه فلاحرج»; یعنى مؤمن پس از اظهار كفر، خیال نكند كه ضررى به خدا مى زند، نه، خدا بالاتر و برتر است. بعد مى فرماید: ( إِلاَّ مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالإِیمَانِ) (3) پس اگر انسانى را اجبار كنند كه به زبان، كافر شود اما در قلب مؤمن باشد، او در پیشگاه خدا داراى مقام است.

پس گروه نخست یعنى «من كفر بالله» جایگاه شان دوزخ است، و مطرودند اما انسانى كه به زبان كافر شده در حالى كه ایمان در قلبش باقىاست مورد استثناى خداوند قرار گرفته است. و سپس در آخر آیه مى فرماید آن كه در ظاهر و باطن كافر شود، گرفتار غضب و عذاب بزرگ الهى است.

شأن نزول این آیه داستان عمّاریاسر است، وقتى كفّار والدین عمّار را گرفتند آن دو حاضر نشدند به پیغمبر توهین كرده و از اسلام برگردند و زیر شكنجه كشته شدند; اما عمّار برخلاف پدر و مادر، اظهار كفر و برائت كرد و آزاد شد. البته جوانان مكّه هم به آزادى او كمك كردند. عمّار نزد پیغمبر اكرم رفت، در حالى كه گمان مى كرد واقعاً كافر شده است; اما پیامبر اكرم(صلى الله علیه وآله وسلم) با دست مبارك بر چشمان او كشید و اشك چشم او را پاك كرد و فرمود: «عمّار مُلِئَ ایماناً من قرنه الى قدمه» سپس ادامه داد كه عمّار! «إن عادوا فَعُد» یعنى اگر این جریان تكرار شد براى حفظ جان و حفظ آبرویت با زبان از من تبرّى بجوى اما در قلب ایمان داشته باش. (4) تمام تفاسیر بدون اختلاف مى گویند این آیه درباره عمّار است و به عنوان نمونه به دو تفسیر مراجعه مى كنیم.

مورد اوّل: قرطبى تفسیرى به نام «الجامع لأحكام القرآن» دارد، كه تفسیرى فقهى است. او مى گوید: «التقیة جائزة للانسان إلى یوم القیامة، اجمع اهل العلم أنّ من اُكره على الكفر حتّى خَشِى على نفسه القتل، أنَّه لا إثم علیه إنْ كَفَرَ و قلبهُ مطمئن بالایمان و لا تَبینُ منه زوجته» (5) (تقیّه كننده، مرتد نیست). ولا یحكم علیه بالكفر هذا مذهب الشافعى.

مورد دوّم: كلمه اى از ابن كثیر است. وى كه شاگرد ابن تیمیه نیز بوده، هنگامى كه به آیه ( الاّ من اكره و قلبه مطمئن بالایمان) مى رسد مى گوید: «انه استثناء مِمّن كفر بلسانه و وافق المشركین بلفظه مُكْرَهَاً لما ناله من ضَرْب و اَذى و قلبُه یَأبی ما یقول و هو مطمئن بالایمان بالله ورسوله». (6) پیغمبر اكرم(صلى الله علیه وآله وسلم) فرمود: آن پدر و مادر نیز راه بهشت را پیمودند. آن ها گرچه آگاه از این حكم الهى نبودند; اما جایگاهشان بهشت برین است. راه عمّار نیز كه با راه آن ها مخالف بود، بهشت است.

آیه دوم:
( لاَّ یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِینَ أَوْلِیَاء مِن دُوْنِ الْمُؤْمِنِینَ وَمَن یَفْعَلْ ذَلِكَ فَلَیْسَ مِنَ اللّهِ فِى شَیْء إِلاَّ أَن تَتَّقُواْ مِنْهُمْ تُقَاةً وَیُحَذِّرُكُمُ اللّهُ نَفْسَهُ وَإِلَى اللّهِ الْمَصِیرُ)(7) «افراد با ایمان نباید بجاى مؤمنان كافران را دوست و سرپرست خود انتخاب كنند، و هر كس چنین كند، هیچ رابطه اى با خدا ندارد، مگر این كه از آنها بپرهیزد(و بخاطر هدف هاى مهمترى تقیّه كند). خداوند شما را از (نافرمانى) خود، برحذر مى دارد; وبازگشت(شما) به سوى خدا است».

مى فرماید: مؤمن حق ندارد كافران را اولیاى خود قرار دهد. برخى «اولیا» را به معناى دوستان مى گیرند; اما این معنا مورد قبول نیست. اولیا در آیه بدین معنى است كه مؤمنان نباید كافران را اولى به نفس و مال خود بدانند و براى آن ها نوعى ولایت قائل شوند. و گرنه دوستى مجرد كه انسان با همسایه كافرش برقرار كند اشكال ندارد. بنابراین مراد آیه نوعى ولایت است كه طبق آن مؤمن تحت اراده كافر باشد.

سپس مى فرماید: ( إِلاَّ أَن تَتَّقُواْ مِنْهُمْ تُقَاةً) ; مگر اینكه از روى تقیّه باشد. فرض كنید كه فردى در كشور كفّار زندگى مى كند، كشورى كه كافر، ولایت و حكومت دارد و هر نوع كه بخواهد اثرگذار است. حال اگر فرد ناچار است كه در آنجا زندگى كند و ولایت آن ها را امضا كند و أوامر آن ها را عمل كند، قطعاً حرام است; مگر اینكه تقیّه باشد; یعنى اگر این كار را نكند جان یا مال او در خطر خواهد بود و یا ضرر بزرگ ترى به جامعه اسلامى وارد مى شود.

تمام تفاسیر، این آیه را نیز پیرامون تقیّه مى دانند. آقاى آلوسى تفسیرى به نام «روحُ المعانى» دارد. وى در آنجا در عبارتى زیبا مى گوید: «و فى الآیة دلیل على مشروعیة التقیة وعرفوها بمحافظة النفس أو العرض أو المال من شر الأعداء» (8)متأسفانه زمانى كه تفسیر وى چاپ شد، مسائلى را كه راجع به توسّل و موافق با عقاید امامیّه بود حذف كردند! حال چگونه این حذف صورت گرفت باید درجاى دیگر مطرح شود; در هر حال كتاب او تفسیر وزینى است و همه به آن اهمیت مى دهند. تفسیر جمال الدین قاسمى (از علماى سوریه و سلفى و كم و بیش پیرو ابن تیمیه است. او درباره ( إِلاَّ أَن تَتَّقُواْ مِنْهُمْ تُقَاةً) مى گوید: «استنبط الأئمة (یعنى أئمة الفقه) مشروعیة التقیة عند الخوف وقد نقل الاجماع على جوازها الامام مرتضى الیمانى فی كتاب ایثار الحق على الخلق.»(9).

آیه سوم:
( وَإِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَمَا یَعْبُدُونَ إِلاَّ اللَّهَ فَأْوُوا إِلَى الْكَهْفِ یَنشُرْ لَكُمْ رَبُّكُم مِّن رَّحمته ویُهَیِّئْ لَكُم مِّنْ أَمْرِكُم مِّرْفَقًا) .(10)
«و(به آن ها گفتیم:) هنگامى كه از آنان و آنچه جز خدا مى پرستند كناره گیرى كردید، به غار پناه برید; كه پروردگارتان (سایه) رحمتش را بر شما مى گستراند; و در این امر، آرامشى براى شما فراهم مى سازد!».

این آیه پیرامون اصحاب كهف است. اصلاً زندگى اصحاب كهف سراسر مبتنى بر تقیّه بوده است. آن ها جمعیّتى خداپرست بودند كه در دربار پادشاهى بت پرست گرفتار شدند. براستى آن ها چه باید مى كردند؟ دیدند اگر اظهار خداپرستى كنند، كشته مى شوند; لذا ناچارشدند با دشمن در ظاهر هماهنگى كنند; و در قلب مخالفت.

قرآن داستان آن ها را این گونه نقل مى كندكه گفتند ما از این درگاه فرار مى كنیم و خودمان عملاً مُوحد مى شویم و تقیّه را كنار مى گذاریم: ( وَإِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَمَا یَعْبُدُونَ إِلاَّ اللَّهَ) (11) یعنى از دربار و از خدایانى كه عبادت مى كردند جدا شدند و فقط خدا را پرستش مى كردند. خطاب آمد كه به غار پناه ببرید كه خداوند منّان، رحیم است و رحمت خود را بر شما مى فرستد و از روى رفق با شما سخن مى گوید. آنها هنگامى كه وارد غار شدند شعارشان عوض شد! تا قبل از این، شعارشان زنده باد بت و امثال آن بود; اما هنگامى كه وارد غار شدند گفتند: ( فَقَالُوا رَبُّنَا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ لَن نَّدْعُوَ مِن دُونِهِ إِلَهًا لَقَدْ قُلْنَا إِذًا شَطَطًا)(12) آنها آنجا تقیّه را شكستند.

اگر این دو آیه در كنار هم گذاشته شوند خوب مى فهمیم كه در امّت هاى پیشین نیز تقیّه بوده است و خداوند متعال، با نقل این داستان، تقیّه را امضا مى كند. نكته بعدى این است كه خداوند، اصحاب كهف را مى ستاید; پس معلوم مى شود كه مسئله تقیّه، با فطرت انسانى موافق است و هر انسانى باید براى حفظ جان، مال، آبرو و ضررهاى دیگر، تقیّه را سپر قرار دهد تا ضررها متوجه وى نشود.

عجیب این است كه امام صادق(علیه السلام) مى فرمایند: مَثَل جناب ابوطالب همان مَثَل اصحاب كهف است. یعنى ابوطالب هم از روى تقیّه كار مى كرد تا بتواند پیغمبر را حفظ كند: «انَّ مَثل أبى طالب مَثل اصحاب الكهف اسروا الایمان و اظهروا الشرك فآتاهم الله أجرهم مرتین.» (13)ایشان در جاى دیگر مى فرماید: «ان اصحاب الكهف أسروا الایمان وأظهروا الشرك فآتاهم الله أجرهم مرتین و إن أبا طالب أسر الایمان وأظهر الشرك فآتاه الله اجره مرتین وما خرج من الدنیا حتى اتته البشارة من الله بالجنه»(14) حالا اگر سؤال شود با توجه به این روایات، چگونه ایشان در اواخر عمر مى گوید: « الم تعلموا إنّا وَجَدنا مُحَمَداً رَسولاً *** كموسى خُطَّ فى أوّل الكتب» (15)
جوابش این است كه در هفت هشت سالِ اول تقیّه مى كرد و بعدها كه به شِعب رفت; یعنى آخر عمرش و زمان نقل این قول، تقیّه را كنار گذاشت. این اشعار مربوط به اواخر عمر ابوطالب است.

آیه چهارم، آیه مومن آل فرعون است:
( وَقَالَ رَجُلٌ مُّؤْمِنٌ مِّنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَكْتُمُ إِیمَانَهُ أَتَقْتُلُونَ رَجُلاً أَن یَقُولَ رَبِّیَ اللَّهُ وَقَدْ جَاءكُم بِالْبَیِّنَاتِ مِن رَّبِّكُمْ وَإِن یَكُ كَاذِبًا فَعَلَیْهِ كَذِبُهُ وَإِن یَكُ صَادِقًا یُصِبْكُم بَعْضُ الَّذِى یَعِدُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لاَ یَهْدِى مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّاب) . (16) «و مرد مؤمنى از آل فرعون كه ایمان خود را پنهان مى داشت گفت: آیا مى خواهید مردى را بكشید بخاطر این كه مى گوید: پروردگار من «الله» است، در حالى كه دلایل روشنى از سوى پروردگارتان براى شما آورده است؟! اگر دروغگو باشد، دروغش دامن خودش را خواهد گرفت، و اگر راستگو باشد، (لااقل) بعضى از عذاب هایى را كه وعده مى دهد به شما خواهد رسید; خداوند كسى را كه اسرافكار و بسیار دروغگوست هدایت نمى كند».

سوره غافر در قرآن هاى چاپ جدید ایران، سوره مؤمن نیز نام گرفته البته قرآن هاى چاپ مصر و عربستان سعودى غافر است. غافر نامیده شده چرا كه در ابتداى آن «غافر الذَّنب» ذكر شده است، و مؤمن نامیده شده چرا كه «مؤمن آل فرعون» در آن ذكر شده است: ( وَقَالَ رَجُلٌ مُّؤْمِنٌ مِّنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَكْتُمُ إِیمَانَهُ) وى در دل، مؤمن است; اما «یَكتُمُ إیمانه» یعنى در زبان، كافر است; چراكه اگر غیر این بود خدماتى كه نسبت به جناب موسى انجام مى داد امكان پذیر نبود. حتماً باید در زبان با آن ها همراه باشد (نه قلباً) تا موسى را نجات دهد. هنگامى كه موسى آن مرد را كُشت دربار فرعون موسى را محكوم به اعدام كرد; این جا بود كه (فردى كه قرآن از او به مؤمن آل فرعون یاد مى كند) وارد شهر شده و به موسى این جریان را خبر داد كه در نتیجه آن، موسى، از مكر آنان در امان ماند: ( فَوَقَاهُ اللَّهُ سَیِّئَاتِ مَا مَكَرُوا وَحَاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذَاب) .(17) «خداوند او را از نقشه هاى سوء آنان نگه داشت، و عذاب شدید بر آل فرعون وارد شد».

مؤمن آل فرعون در سایه همین عقیده، موسى را نجات داد و قرآن هنگامى كه غرق شدن آل فرعون را نقل مى كند، از این مرد و عمل او به نیكى یاد مى كند. باید گفت كه آیات مربوط به مؤمن آل فرعون، همه اش درباره تقیّه بوده و تقیه این مرد را مى ستاید.

تفاوت تقیّه و توریه
ممكن است بعضى ها خیال كنند، آیاتى هم كه در سوره یوسف ذكر شده هم از مصادیق تقیّه هستند. مانند: ( أَیَّتُهَا الْعِیرُ إِنَّكُمْ لَسَارِقُونَ) (18). «اى اهل قافله! شما دزد هستید».

البته برادران یوسف سارق نبودند; بلكه كسان دیگرى ظرف ملك را در میان اثاثیه فرزندان یعقوب نهاده بودند. برخى مى گویند تقیّه است. اما باید توجه داشت كه این مورد از باب توریه بوده گمان كردند كه به آن ها گفته مى شود: «إنّكم لَسارقون كَأس الملك»; (شما سارقین جام پادشاه هستید) در حالى كه به آن ها گفته شده بود ( إنّكُم لسارقون) ; یعنى یوسف را از پدر دزدیدید و در چاه افكندید.

باید توجه داشت كه برخى مقام ها، مقام تقیّه است و برخى جاها جاى توریه. مورد بعدى توریه، آیه اى است كه در آن جناب ابراهیم خلیل الرّحمن فرمود: ( فَنَظَرَ نَظْرَةً فِى النُّجُومِ فَقَالَ إِنِّى سَقِیمٌ) (19) بت پرستان از حضرت ابراهیم دعوت كردند كه شب هنگام در جشن آن ها شركت كند، حضرت در پاسخ گفت: من بیمارم و قادر به اجابت دعوت شما نیستم. این سخن حضرت از این باب بود كه بتواند از فرصت پیش آمده براى شكستن بتها استفاده كند. عمل حضرت ابراهیم توریه بود و باید توجه داشت كه توریه غیر از تقیّه است. (20) تقیّه عبارت است از اینكه كسى قلبش پاك بوده; اما زبان و عملش موافق با دشمن باشد، آن هم به خاطر هدفى بالاتر و برتر. این مسئله هم در قرآن و هم در امّت هاى پیشین مطرح شده است.

خلط میان تقیّه و توریه توسط كسانى صورت مى گیرد كه قرآنى محض بوده و به سنت مراجعه ندارند. ما كه قرآنى محض نیستیم! آن ها جمعیتى هستند در میان اهل سنت و گاهى هم شیعه كه مى گویند قرآنیون هستیم و فقط مى خواهند در احكام به قرآن عمل كرده و سنت را كنار بگذارند! و حال آنكه تبیین و تفسیر قرآن بدون سنت پیامبر و اهل بیت اطهار غیر ممكن است.

ب. روایات تقیّه
درباره تقیّه روایات فراوانى وجود دارد; كه به ذكر نمونه اى بسنده مى كنیم. امام باقر(علیه السلام) مى فرماید: «التقیة من دینى و دین آبائى و لا ایمان لمن لا تقیّة له»(21).

از این جمله دو مطلب استفاده مى شود:
1. تقیه یك حكم شرعى است و امامان معصوم(علیهم السلام) ، از عصر رسول خدا قائل به آن بوده اند.
2. آن كس كه به تقیه عمل نكند، عملاً فاقد ایمان است. هر چند قلباً مؤمن است.
البته این نوع تأكیدها به خاطر حفظ جوانان شیعه است كه بدون یك غرض مهم بر خلاف تقیه عمل مى كردند و كشته مى شدند براى بازداشتن آن ها از این كشته شدنهاى بى نتیجه تأكید كرده اند كه «لا ایمان لمن لا تقیة له» از این تأكیدها در سخن پیامبر اكرم (صلى الله علیه وآله وسلم) نیز هست مانند «لا صلاة لجار المسجد الا فى المسجد».
تقیّه مسلمان از كافر یا شیعه از سنى؟

اهل سنت مى گویند هم آیات تقیّه و هم روایات آن مورد قبول ما هستند; اما مورد تقیه در قرآن، تقیه مسلمان از كافر است; در حالى كه شما شیعیان، تقیّه از كافر نمى كنید; بلكه تقیّه از مسلمان مى كنید!! بنابراین شما مشمول این آیات نیستید. مى گوییم شما در فقه تان قیاس و مصالح مرسله دارید و اگر واقعاً چنین است پس باید ملاك را در نظر بگیرید; چرا كه مورد مخصِّص نیست. آرى، مورد این آیات، تقیّه مسلمان از كافر است اما ملاك چیست؟ ملاك مصادره حریّت و آزادى است. اگر كسى بخواهد در مقابل مخالفش عرض اندام كند، ممكن است گاهى جان و مال و آبرویش به خطر افتاده و گاهى ضررهاى دیگر را متحمل شود. در این صورت، فرقى نمى كند آن طرفى كه آزادى ها را مصادره كرده، كافر باشد یا مسلمان. گناه، گناه فرد نیست; بلكه گناه كسى است كه آزادى را مصادره كرده است. مثلاً مخالف شیعه اگر آزادى را مصادره نكند، او بر خاك و تربت سجده مى كند; چراكه پیغمبر اكرم(صلى الله علیه وآله وسلم) فرمود: «جُعِلَت لى الأرض مسجداً و طهوراً»(22) شما آزادى را سلب كردید; لذا شیعه مجبور است (در مسجد النبى(صلى الله علیه وآله وسلم) ) بر فرش سجده كند.

بنابراین ملاك تقیّه عبارت است از: صرف نظر از مهم به خاطر اهمّ. اتفاقاً شافعى نیز قائل به همین مطلب است كه: اگر كار مسلمانى نسبت به مسلمان دیگر به جایى رسید كه اگر بخواهد بر طبق اعتقاد خود عمل كند، جان و مالش به خطر مى افتد، باید تقیّه كند. عبارت امام شافعى در تفسیر رازى، ذیل آیه ( إلاّ أنْ تَتَّقُوا مِنهُمْ تُقاةً) آمده است. رازى مى گوید: «ظاهر الآیة یدلّ أن التقیّه إنّما تحلّ مع الكفار الغالبین الاّ اَن مذهب الشافعى رضى الله عنه أن الحالة بین المسلمین اذا شاكلت الحالة بین المسلمین و المشركین حلت التقیّه محاماة على النفس» (23)

جمال الدین قاسمى نیز در «محاسن التأویل» عین همین مسئله را تكرار مى كند و مى نویسد: «و زاد الحق غموضاً و خفاءً أمران احدهما خوف العارفین (مع قلّتهم) من علماء السوء و سلاطین الجور و شیاطین الخلق مع جواز التقیة عند ذلك بنص القرآن و اجماع أهل الاسلام»(24) چه بسا علمایى هستند كه عامل و وارسته اند; گرچه تعدادشان كم است; اما از علماى دربارى و ظالم ها مى ترسند و ناچارند عمل به تقیّه كنند. و بعد مى فرماید: «ومازال الخوف مانعاً من اظهار الحق و لا برح المحق عدّواً لاكثر الخلق»: اكثر خلق ظالم اَند و اقلیت ناچارند كه موافقت كنند. سپس از ابوهریره این حدیث را نقل مى كنند: من (ابوهریره) از پیامبر اكرم(صلى الله علیه وآله وسلم) دو كیسه پر از حدیث كرده ام، یكى را باز و پخش كردم; اما دیگرى را پخش نكردم; چراكه ترسیدم اگر پخش كنم لقطع هذا البلعوم! (گلویم بریده شود).

3. فرق میان تقیّه و نفاق
قرآن مى فرماید:
( اِذَا جَاءكَ الْمُنَافِقُونَ قَالُوا نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ وَاللَّهُ یَعْلَمُ إِنَّكَ لَرَسُولُهُ وَاللَّهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنَافِقِینَ لَكَاذِبُونَ)(25)
«هنگامى كه منافقان نزد تو آیند مى گویند: "ما شهادت مى دهیم كه یقیناً تو رسول خدایى" خداوند مى داند كه تو رسول او هستى، ولى خداوند شهادت مى دهد كه منافقان دروغگو هستند».

مخالفین تقیّه مى گویند، منافق به زبان مى گفت: انك لرسول الله، ولى در واقع مى گفت نه، انت كاهنٌ، انت شاعرٌ و هكذا. منافق زبان و قلبش دوتا است، چنان كه تقیه كننده هم چنین است، پس تقیه، شعبه اى از نفاق است!
در پاسخ این اشكال باید گفت كه: تقیّه كننده، اسرَّ الایمان و اظهرَ الكفر; (ظاهراً كافر و باطناً مسلمان است) اما منافق برعكس بوده، یعنى اسرّ الكفر و اظهر الایمان. (ظاهراً مسلمان و باطناً كافر است). بنابراین نسبت میان این دو تباین است. برخى گفته اند: نفاق معنایش این است كه این دو زبان (زبان سر و زبان قلب) . یكسان نباشد. باید گفت كه این معنا غلط است; چراكه منافق یك اصطلاح قرآنى است و ما هم حق نداریم اصطلاح قرآنى را عوض كرده و هرگونه خواستیم تبیین كنیم. منافق در قرآن داراى اصطلاحى خاص است، و خدا آن را در ابتداى سوره منافقون معرفى كرده است.(26)

مرحوم شیخ محمدجواد مغنیه (صاحب «الكاشف» در تفسیر قرآن مجید) را در مصر براى سخنرانى دعوت كرده بودند، گفت آنجا دیدم فردى به دیگرى مى گوید: «هذا الشیخ یقول بالتقیة» گویا من جرمى مرتكب شده بودم! فوراً در پاسخ وى گفتم «لعن الله مَن حملنا على التقیه!» اگر تقیه بد است، سبب آن شما هستید. اگر در تقیه، نقطه ضعفى است، آن به انسان ضعیف برنمى گردد; بلكه نقطه ضعف درباره ظالم است كه فرد ضعیف را وادار به تقیه كرده است.

«التقیة سلاح الضعیف فى مقابل العدو القوىّ» تقیّه سلاح است، و فرد ناچار است از آن استفاده كند چرا كه در غیر این صورت جان، مال و یا آبرویش در خطر خواهد بود.

4. تقیّه در جامعه اهل سنت
برخى اهل سنت به ما اشكال مى كنند، كه چرا شیعه اهل تقیه است; حال آنكه در تاریخ خودشان مواردى پیدا مى شود كه نشان از تقیّه دارد. در تاریخ طبرى، ذیل حوادث سال هاى 208 تا 218 چنین آمده است: مأمون، معتقد به خلق قرآن بود و در مقابل، اهل حدیث معتقد بودند كه قرآن مخلوق نیست. در همین دوران، مأمون به حاكم بغداد، نامه نوشت كه معتقدین به عدم خلق قرآن را دعوت كن تا توبه كنند و اگر توبه نكردند پیش من بفرست. او حدود 25 نفر از اینها را دستگیر كرد كه یكى از آن ها احمد بن حنبل بود.

تاریخ طبرى مى گوید حاكم بغداد اینها را تهدید كرد و اكثریت اینها توبه كردند و گفتند ما قائل به عدم خلقت قرآن نیستیم; بلكه معتقدیم قرآن مخلوق است! و فقط سه نفر از اینها سماجت كردند و گرنه همه معتقد شدند كه قرآن مخلوق است. ما مى گوییم مسلماً این عمل آن ها از باب تقیه بوده است. یعنى ظاهراً با این عقیده موافقت كردند چرا كه مى دانستند اگر تقیه نكنند زندانى شده و یا شلاق مى خورند; لذا به ناچار اظهار مماشات كرده و از عقیده خود در ظاهر برگشتند.

وقتى كه مى خواستند آن ها را مجازات كنند، سومى از آن ها هم توبه كرد و دو نفر باقى ماندند; یعنى احمدبن حنبل و همراه او. آن دو نیز در راه وقتى كه خبر مرگ مأمون رسید آزاد شدند. بنابراین، به اهل سنت باید گفت: اگر تقیه امر قبیحى است، چطور این همه رؤساى محدثین كه احمدبن حنبل هم در میان آن ها بود ـ گرچه تقیه نكرد ـ اما همه به جز دو نفر گفتند قرآن مخلوق است و توبه مى كنیم و آزاد شدند؟! (27)

از موارد دیگر، وجوب تقیّه در كشورهاى اسلامى فعلى است. چه بسیارند علمایى كه واقعاً پاك دامن و عارف بوده و مسلماً حكومت ها با آن ها خوب نبوده و نیستند; اما ناچارند با حكومت ها مماشات كنند. آنچنان نیست كه در تمام كشورهاى اسلامى تمام علما دربارى باشند; بلكه هستند بزرگانى كه بر خلاف نظام ها هستند; اما براى زنده ماندن و زندگى چاره اى جز تقیه ندارند.

احكام خمسه در تقیه
تقیه، احكام پنج گانه اى دارد: گاهى واجب، گاهى حرام، گاهى مستحب و گاهى مكروه است. حسین بن على (علیهما السلام) تقیه نكرد; چراكه تقیه بر ایشان حرام بود. اگر دست بیعت به یزید مى داد، دیگر از دین خبرى نبود. بیعت با یزید مساوى با نابودى دین بود; اما برخى از اصحابشان در مراكز دیگر تقیّه كردند. كمیل بن زیاد نیز تقیّه نكرد و وقتى به او گفتند از على (علیه السلام) تبرى بجوى! او نپذیرفت; چون تبرّى بر كمیل حرام بود. كمیل یك بقّال یا عطّار و فرد معمولى نبود كه اگر تقیه كند به جایى صدمه نزند; او رئیس تمام شیعیان عراق بود و اگر از على (علیه السلام) تبرّى مى جست، تشیع متزلزل مى شد. حجر بن عدى نیز تقیه نكرد تا آنجا كه او و پسرش را به شهادت رساندند.

حضرت امام(رحمه الله) مى گوید تقیه بر مرجع تقلید نیز حرام است. در شرایطى كه رضاخان كشف حجاب را الزامى كرده بود، اگر مرجع تقلید با زن خودش سرْبرهنه بیرون بیاید، همه از دین بر مى گردند; پس بر او حرام است. یا اگر به كسى بگویند یا شراب بخور یا كشته مى شوى، باید بخورد تا كشته نشود; اما اگر به یك روحانى نامدار كه در جماعت یا میان مردم نامدار است، خوردن شراب را تكلیف كنند و بگویند اگر نخورى كشته مى شوى، تقیه بر او حرام است. و او نباید شراب بخورد گرچه كشته شود.

پی نوشت:
ـــــــــــــــــــــــــــــ
[1] . نحل/106.
[2] . یوسف 77، اگر او ] بنیامین [ دزدى كرده است (جاى تعجب نیست) پیش از او نیز برادر او نیز دزدى كرده بود » .
[3] . نحل:106; ترجمه: بجز آنها كه تحت فشار واقع شده اند در حالى كه قلبشان آرام و با ایمان
است.
[4] . طبرسى، ابوعلى الفضل ابن الحسین; مجمعُ البیان، منشورات مكتبة آیت الله مرعشى نجفى/قم. 1421 ج3/ص388
[5] . قرطبى، محمد بن عبد الرحمن; الجامع لاحكام القرآن; بیروت-لبنان 1414 هـ.1993م. ج4/ص57.
[6] . ابن كثیر، دمشقى، اسماعیل بن كثیر;تفسیر ابن كثیر، مكتب الدراسات و البحوث العربیه والاسلامیه، لبنان، 1421هـ، 2000م. ج 2/ص587.
[7] . آل عمران/28.
[233] . آلوسى، بغدادى، شهاب الدین سید محمود; روحُ المعانى، نشر دارإحیاء التراث العربى، لبنان، 1421/هـ2000م، ج3/ص121.
[8] . قاسمى، جمال الدین; محاسنُ التاویل، بیروت، دارالإحیاء التراث العربى1415ق ج 2/ص180.
[9] . كهف/16.
[10] . كهف/16.
[11] . كهف/14، « پس گفتند: پروردگار ما پروردگار آسمان و زمین است، هرگز معبودى غیر از او نمى خواهیم، كه اگر چنین كنیم، سخنى به گزاف گفته ایم » .
[12] . حر عاملى، محمدبن حسن; وسائل الشیعه، مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث بقم المشرفة، چاپ دوم، ج 16،ص225 ح1.
[13] . همان، ج 16، ص 231، حدیث 17.
[14] . عبد الملك بن هشام; السیرة النبویة، دار المعرفة بیروت، ج2. اشعار لامیة ابوطالب
[15] . غافر/28.
[16] . غافر/45.
[17] . یوسف/70.
[18] . صافات/89; ترجمه: سپس نگاهى به ستارگان افكند و گفت: من بیمارم.
[19] . لازم به تذكر است كه جریان حضرت یوسف و حضرت ابراهیم: مثلا در حدیث 4، باب 25 از ابواب امر و نهى كتاب « وسائل الشیعه » در روایتى تقیّه خوانده شده; لكن تقیّه درآنجا یك اصطلاح خاص است كه ربطى به تقیّه در احكام و عقاید ندارد.
[20] . حر عاملى، محمدبن حسن; وسائل الشیعه، ج 16، ص 204، حدیث 4.
[21] . صحیح بخارى، حدیث شماره335.
[22] . فخرالدین رازى، ابوعبدالله محمد بن عمر; تفسیر كبیر، دار احیاء التراث العربى، بیروت 1420ق، ذیل آیه 28 آل عمران، ص 194.
[23] . قاسمى، جمال الدین; محاسنُ التاویل، ج2،ص180.
[24] . منافقون/1.
[25] . البته باید میان نفاق به معنى لغوى و نفاق در اصطلاح قرآنى فرق گذاشت. ممكن است نفاق به معنى نخست اقسام تقیه را فرا گیرد، ولى نفاق در اصطلاح قرآن كه منافق از آن مشتق است شامل تقیه نیست.
[26] . طبرى، محمد ابن جریر; تاریخ طبرى، مؤسسه مطبوعاتى، بیروت، حوادث سال 208 تا 218ق. نشر اساطیر1362 تا1369.




منبع:‌ وبسایت رسمی حضرت آیت الله سبحانی

امام صادق(ع) شیرینی فهم تخصصی دین را به مردم چشاند

در هفدهمین روز از سال 83 (ه.ق)، ستاره‌ای در خاندان عصمت و طهارت درخشید که نور برکات وجود او تا امروز هم زمین را روشن نگاه داشته است. ابوعبدالله جعفر بن محمد (ع)، رییس مذهب شیعه، بخشی از حیاتش را مصروف مهندسی علمی و فرهنگی کرد، تا هم اسلام را از غبار بدعت‌های دوران پاک گرداند و هم کاری کند تا شیعه بتواند روی پای خودش بایستد و این استراتژی موفق بود؛ چراکه شیعه تا امروز مکتبی پویا و زنده باقی مانده است.

گرچه زندگی معصومین ابعاد مختلفی دارد، اما شاید بتوان بعد اصلی زندگی امام صادق(ع) را حیات علمی او و دانشگاه پهناورش معرفی کرد که به تعبیر برخی، او را به مغز متفکر جهان شیعه تبدیل کرد.

حجت‌الاسلام ماندگاری، کارشناس مسائل دینی، در مصاحبه با "تبیان" به تبیین بعد از زندگانی ششمین اختر تابناک عصمت و طهارت پرداخت که در ادامه مشروح این گفت‌وگو را می‌خوانید؛

سه شعار بین‌المللی که انبیا آن را توحیدی کردند

حجت‌الاسلام ماندگاری مأموریت اهل بیت علیهم‌السلام را توحیدی کردن سه شعار بین‌المللی عنوان کرد و گفت: شعار اول به‌عنوان اساسی‌ترین شعار این است که هر چه فهم و دانایی ما بیشتر، سهم ما بیشتر و خسارت ما کمتر خواهد بود؛ شعار دوم می‌گوید هرچه قانون‌پذیری ما بیشتر، محکومیت ما کمتر و امتیازاتمان بیشتر است؛

 و شعار سوم اینکه هرچه پاداش ارزشمند‌تر، استقامت و پایداری در آن مسیر بیشتر و شیرین‌تر می‌شود. این سه شعاری است که در زندگی بشر اهمیت دارد و مردم دنیا پای این سه شعار حتی جان خودشان را هم می‌گذارند.

وی افزود: وظیفه اولیاء و انبیا این بوده که این سه شعار را تبدیل به شعار توحیدی کنند. فهم را دینی کنند، رعایت قانون را به قوانین الهی و تقوا برسانند و استقامت را به استقامت دینی برای رسیدن به پاداش‌های اخروی ارتقا دهند.

تلاش پیامبر در گسترش فهم دینی

ماندگاری فعالیت و تلاش پیامبر اکرم اسلام را در این همین راستا توصیف کرد و گفت: پیغمبراکرم(ص) تمام تلاششان را کردند که به مردم بگویند اصل اسلام این آیه است: «إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ »[1] یعنی فهم و اندیشه باید در بستر اسلام قرار بگیرد و این فهم دینی ارزشمند است؛ چراکه قرآن می‌فرماید: «هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ»[2]؛ همچنین کاری کردند که مردم رعایتشان از لحاظ قانونی دینی شود، لذا فرمودند: إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ»[3] و «وَمَنْ یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا»[4]؛ و فرمودند باید استقامتتان هم دینی باشد: «إِنَّ الَّذِینَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلَائِکَةُ»[5]؛ پس این سه گام را همه پیغمبرها برداشتند.

هیچگاه اسلام بدون پاسخ‌گو نبوده است

او در ادامه به جامعیت فهم دینی ازنظر نگاه دنیوی و اخروی داشتن و نگاه ظاهری و باطنی داشتن اشاره کرد و گفت: فهم دینی دائمی است و عنصر ولایت همیشه پاسخگوی نیاز‌های دین است.

 هیچ زمانی نداریم که از دین سؤال داشته باشیم و پاسخگو نداشته‌ باشیم. یک زمان پیغمبرها پاسخگو بودند، یک زمان امام معصوم و یک زمان فقها، تا اینکه در آینده ظهور و رجعت ان شاء الله واقع شوند؛ و اگر اینگونه نبود، نقض غرض لازم می‌آمد.

وی افزود: بعد از رحلت پیامبر(ص) همه تلاش دشمن این بود که فهم دینی را دچار انحراف کند، لذا به‌جای ولی‌ای که پیامبر و خدا انتخاب کرده بودند دیگران معرفی شدند و وقتی پاسخگو عوض شود، فهم دینی هم عوض می‌شود.

امام باقر(ع) و امام صادق(ع) شیرینی فهم دینی را به مردم چشاندند

این کارشناس مسائل دینی در پاسخ به این سؤال که نقش امام پنجم و ششم شیعیان در تغییر مسیر دینداری جامعه از انحراف چه بوده است گفت: در زمان امام باقر(ع) به دلیل اینکه انتقال قدرت از بنی‌امیه به بنی العباس بود، یک فترتی ایجاد شد و امام باقر(ع) فرصت پیدا کردند برای چشاندن شیرینی فهم دینی؛ چون فهم دینی را اگر مردم درک کنند، هم با عقلشان مطابق است و هم با فطرت و سعادتشان هماهنگی دارد. امام باقر(ع) این کار را کردند چون امامان قبل از او فرصت این کار را نداشتند؛ البته امام سجاد(ع) فریاد زدند و پذیرش کردند، ولی امام باقر(ع) شیرینی فهم دینی را به مردم چشاندند.

او در ادامه در تبیین نقش کلیدی امام ششم در تکامل اندیشه دینی گفت: امام صادق (ع) شیرینی فهم دینی را به‌صورت تخصصی به مردم چشاندند و این کار باتربیت شاگردانی در بحث فقه و اصول و کلام و قرآن و طب و مباحث فلسفی و.. انجام گرفت. در دانشگاه امام صادق(ع)، برای هر موضوعی پاسخگویی تربیت می‌شد. زراره ابن اعین یک دست از مسائل را پاسخ می‌داد، محمد بن مسلم هم دسته دیگر را، هشام هم به گروهی دیگر از سوالات پاسخگو بود. در شاگردان حضرت هم تنوع علمی بود و هم تنوع جغرافیایی؛ شاگردان هرکدام برای جایی بودند، بعضی‌ها هم از ایران بودند. لذا کاری که امام صادق(ع) انجام دادند، کاری بود که امامان قبل از او خیلی زمینه انجام آن را نداشتند؛ یعنی امام شیرینی فهم تخصص دین را به ما چشاندند و مردم فهمیدند در هر مسئله‌ای کلام دین جامع‌ترین است، کامل‌ترین است و به‌روزترین است.

مهندسی امام صادق(ع)، سرآغاز نهضت‌های دینی و علمی

ماندگاری نتایج اقدام امام صادق(ع) در تخصصی کردن فهم دینی را مهم توصیف کرد و در این‌باره توضیح داد: وقتی امام صادق(ع) دایره فهم دینی را وسیع کردند، شما می‌بیند حتی کسانی که خیلی هم امامت حضرت را هم قبول نداشتند آمدند و از سفره علمی حضرت بهره‌مند شدند؛ حتی دشمنان گفتند ما زیر آسمان عالم‌تر از جعفر بن محمد نداشتیم.

او در ادامه گفت: این قدم اول بود برای جا انداختن اسلام. این دو امام وقتی سفره فهم دینی را پهن کردند، طبیعتاً یک بخشی از فهم دین مربوط به قوانین دین می‌شود، امتیازاتش و محرومیت‌های عدم انجامش، یک بخشی از فهم دین مربوط به نتایج دینی برای استقامت می‌شود، لذا ما نهضت‌های شیعی را از اینجا زیاد می‌بینیم و شاهد راه افتادن قیام علیه ظالمان و قیام برای اجرای حدود الهی  هستیم؛ اتفاقاتی هم افتاد، ولی دشمن با تمام وجود مقاومت می‌کرد و تقریباً همه را سرکوب کرد، ولی آن جریانات آثار خودش را گذاشت و بعد زمینه باز شد برای امام رضا(ع) که زیباترین تفسیر را از نهضت فهم دینی، یعنی ولایت ایجاد کند. بنابر این تمام حرکت‌های علمی مدیون کاری هستند که امام صادق(ع) و امام باقر(ع) شروع کردند.

پی‌نوشت‌ها:
[1] سوره آل عمران، آیه 19 «دین در نزد خدا ، اسلام ( و تسلیم بودن در برابر حق ) است.»
[2]سوره زمر، آیه 9 «آیا آنان که اهل علم و دانشند با مردم جاهل نادان یکسانند؟»
[3] سوره حجرات، آیه 13 «همانا بزرگوار و با افتخارترین شما نزد خدا با تقواترین شمایند»
[4] سوره طلاق، آیه 2 «هر کس تقوای الهی پیشه کند، خداوند راه نجاتی برای او فراهم می‌کند»
 [5]سوره فصلت، آیه 30 «به یقین کسانی که گفتند: «پروردگار ما خداوند یگانه است!» سپس استقامت کردند، فرشتگان بر آنان نازل می‌شوند»