در مسیر توسعه صنعتی ما با دو نوع نگرش و مدل روبه‌رو هستیم؛ 1- مدل توسعه ماشینی 2- توسعه انسان‌محور.

در مدل توسعه ماشین‌محور کشورها تلاش می‌کنند با خرید دانش فنی و تکنولوژی‌ و ساخت ماشین‌آلات صنعتی، اقدام به توسعه‌ و رشد کنند و از این طریق نیازهای داخلی را تامین کرده و با صدور محصولات، کسب ارز کنند. بدون شک یکی از راه‌های کمک به رفاه جامعه از این طریق میسر خواهد شد.در شرایط فعلی ایران، حتی توسعه بر مبنای افزایش تولیدات دچار چالش شده است و به علت کاهش تقاضا در رقابتی نبودن بسیاری از تولیدات، روند توسعه از این طریق کند شده است. بنابراین در سال‌های گذشته شاهد رشد بیکاری و بحران اشتغال بوده‌ایم.ضمن اینکه این نوع توسعه نیاز به سرمایه‌گذاری و زیرساخت‌های مناسب دارد که اکنون در کشور فراهم نیست. بنابراین ضروری است که توسعه انسان‌محور مورد توجه قرار گیرد و با تقویت بخش خدمات ضمن ایجاد اشتغال به رفاه جامعه کمک شود.

در این راستا سال‌های اخیر بحث استارت‌تاپ‌ها مطرح شده است که قادر هستند به نیروی انسانی و ارائه خدمات مبتنی بر استفاده از IT ضمن ارائه خدمات مناسب، به جامعه و رفاه آن کمک کنند.پیش از این در جامعه ایران استفاده از تکنولوژی و فناوری اطلاعات عمدتا در بخش بانکی و کارت سوخت مورد استفاده قرار گرفته بود و در سایر بخش‌های کشور شاهد حضور پررنگ این بخش نبوده‌ایم.خوشبختانه اخیرا فروشگاه‌های اینترنتی، خدمات توریستی و مسافرتی، حمل‌ونقل، سفارش غذا، بازاریابی و تبلیغات بر بستر اینترنت مورد توجه قرار گرفته و با سرعت بالا درحال گسترش است و رقیب جدی برای کسب‌وکارهای سنتی به شمار می‌روند. این در حالی است که اگر صاحبان کسب‌وکارهای قدیمی قادر نباشند خود را به این سیستم مجهز کنند قطعا بازنده این رقابت خواهند بود.با توجه به نفوذ نسبتا بالای اینترنت در کشور و رایج شدن فضای مجازی نظیر تلگرام و اینستاگرام شاهد تغییر ذائقه و سلیقه مصرف‌کنندگان نیز هستیم.

سرعت خدمات‌رسانی و ارزانی این برنامه‌ها باعث شده است که اینگونه برنامه‌ها مورد استقبال کاربران قرار گیرد. نمونه دیگری از این استارت‌آپ‌های محبوب که می‌توان به آن اشاره کرد تپسی و اسنپ هستند که به خوبی در میان عامه مردم جای خود را باز کرده‌اند.  با روندی که کسب‌وکارهای انسان‌محور آغاز کرده، می‌توان پیش‌بینی کرد که در 5 سال آینده سهم اصلی بازار کشور تحت کنترل این تکنولوژی قرار گیرد. در این شرایط کسب‌وکارهای سنتی به شدت آسیب خواهند دید و باید خود را با آن سازگار کنند. چرا که با عدم سازگاری، این کسب و کارهای سنتی هستند که از سوی مردم مورد بی‌مهری قرار می‌گیرند.

کسب و کارهای جدید!

سیر توسعه استارت‌آپ‌ها

بمانجان ندیمی: کسب‌و‌کارهای تازه وارد چگونه در دنیا، گلیم خود را از آب بیرون می‌کشند و روند توسعه آنها چگونه است؟ در گفت‌وگویی که با پدرام سلطانی، نایب رئیس اتاق بازرگانی ایران داشتیم، با او در این باره به گفت‌وگو نشسته‌ایم. او حمایت دولت از استارت‌آپ‌ها را ضروری می‌داند و می‌گوید: به‌رغم اینکه نیاز است دولت در بخش‌های اقتصادی نقشی نداشته باشد، اما ضروری است به حمایت از استارت‌آپ‌ها بپردازد؛ چراکه استارت‌آپ‌ها در کشور ما در استیج اول ورودشان به فعالیت و چرخه کسب‌و‌کار هستند. در این استیج، یک قشر دو یا سه درصدی (استارت‌آپ)، در مقابل یک قشر 97- 98 درصدی (سنتی‌ها) قرار دارند. برای اینکه این گروه کوچک بتواند به مرحله بعد چرخه رشد ورود پیدا کند، نیاز به حمایت دارد. در ادامه مشروح این گفت‌وگو را می‌خوانید.

از فعالیت استارت‌آپ‌ها در ایران زمان زیادی نمی‌گذرد. اما شاهد حمایت‌های چندانی از این استارت‌آپ‌ها نیستیم. نمونه آن هم اسنپ و تپسی هستند که هر روز با حاشیه‌های جدیدی برای ادامه فعالیت خود مواجه می‌شوند. از این رو به نظر می‌رسد هنوز این نحوه کسب‌و‌کار از حمایت‌های لازم برخوردار نیستند. تحلیل شما از این موضوع چیست؟ آیا کسب‌و‌کارهای اینچنینی در تقابل با طیف سنتی بازار هستند؟

از سال‌ها و دهه‌های گذشته همواره شاهد این بودیم که نیروهای سنتی جامعه کار در مقابل روندهای روز و نگرش‌های مدرن مقاومت کرده‌اند. اگر به گذشته برگردید می‌توانید اشکال مختلف چنین تغییراتی را در فضای کسب‌و‌کار ببینید. به‌عنوان مثال این روند در ارتباطات نوین قابل مشاهده است. ورود فکس به عرصه ارتباطات، پس از آن ورود تلفن همراه، فعالسازی اینترنت و سپس شبکه‌های مجازی، همگی در ابتدا با مقاومت‌هایی از سوی بخش‌های مرتبط روبه‌رو بوده‌اند. تقریبا هیچ نمودی از فناوری و تکنولوژی را در کسب‌و‌کار نمی‌بینید که مقاومت و مخالفت در مقابل آن وجود نداشته باشد. وقتی به ادبیات فناوری یا نوآوری در مدیریت هم رجوع کنید، می‌بینید که چرخه رشد آنها در کسب‌و‌کار یک منحنی است. این منحنی در ابتدا با شیب بسیار ملایمی حرکت می‌کند. این شیب ملایم، به این معناست که شروع استفاده از یک نوآوری و فناوری و تجاری‌سازی آن توسط یک گروه بسیار کوچک انجام می‌شود.

اینها پیشتازان استفاده و به‌کارگیری نوآوری هستند که به آنها پیشگامان اولیه گفته می‌شود. بعد از آن، این منحنی، شیب تندتری پیدا می‌کند و با نهادینه شدن و استفاده از نوآوری، بخش بیشتری از جامعه و کسب‌و‌کارهای مختلف از آن استفاده می‌کنند. اینها گروه دوم یا آداپتورها هستند که خودشان را با آن تغییر و تحول، سازگار می‌کنند و در نهایت 20 تا 30 درصد هم هستند که اینها همچنان هنگامی که در معرض این تغییرات قرار می‌گیرند، مقاومت می‌کنند و تا جایی که بتوانند، تمایلی به تغییر نشان نمی‌دهند. اما در نهایت فناوری و نوآوری، خود را به آنها دیکته می‌کند. به این افراد در انگلیسی لاگرد گفته می‌شود. آنها افراد کندی هستند و به کندی این تغییر و تحول را می‌پذیرند.

در حال حاضر جامعه ما در کدام قسمت این منحنی قرار گرفته است؟

جامعه ما الان در شرایطی است که در جدال بین ورود مدل‌های نوین کسب‌و‌کار مبتنی بر فناوری اطلاعات و ارتباطات با مدل‌های سنتی کسب‌و‌کار است. در مدل‌های سنتی، کسب‌و‌کارها با استفاده از نیروی کار یا ماشین‌آلات متعلق به نسلهای قبلی فناوری، فعالیت‌هایی را انجام می‌دهند. اما استفاده از مدل‌های جدید کسب‌وکار مبتنی بر فناوری اطلاعات و ارتباطات، در دنیا نشان داده که اینگونه کسب‌و‌کارها تا چه اندازه می‌تواند چند مولفه مهم در کسب‌و‌کار یعنی سرعت و شفافیت را بالا ببرد و از سویی هزینه را با ابزار مختلف پایین بیاورد. کاهش نیاز به ابزار و ماشین‌آلات، واسطه‌زدایی و ارتباط دوسویه و مستقیم با مشتری نیز حاصل فعالیت این نوع کسب‌و‌کارها است. از این رو میزان رضایتمندی مشتری در کسب‌و‌کارهای نوین بالا می‌رود. اینها مولفه‌هایی هستند که برای مصرف‌کننده بسیار حائز اهمیت است و البته اگر حاکمیت هم به این ابزارها نگاه کند، برای حاکمیت هم خیلی مفید است. چون زمانی که شفافیت فعالیت کسب‌و‌کارها بالا برود، به این معنی است که میزان سوء‌استفاده، فرار مالیاتی، پولشویی و تخلف از قوانین و مقررات کاهش پیدا می‌کند.

بنابراین حاکمیت باید از این موضوع استقبال کند. اما به هر حال الان استارت‌آپ‌ها در کشور ما در استیج اول ورودشان به فعالیت و چرخه کسب‌و‌کار هستند. در این استیج، یک قشر دو یا سه درصدی(استارت‌آپ)، در مقابل یک قشر 97، 98 درصدی قراردارند. برای اینکه این گروه کوچک بتواند به مرحله بعد چرخه رشد ورود پیدا کند، نیاز دارد که آداپتورها یا آن‌هایی که با مدل‌های جدید کسب‌و‌کار سازگاری ایجاد می‌کنند نیز به این جمع بپیوندند. در حال حاضر یک اینرسی و سکون شدیدی در مقابل استارت‌آپ‌ها وجود دارد. نمونه آن هم اتفاق‌هایی است که در حال حاضر در ایران می‌بینیم. هر کدام از استارت‌آپ‌هایی که در ایران شکل گرفتند، جامعه بزرگی از سنتی‌ها در مقابل آنها به مخالفت ایستادند. البته منافع آن جامعه بزرگ از طریق فعالیت استارت‌آپ‌ها مورد تهدید قرار می‌گیرد و نمی‌شود خیلی آنها را از این باب سرزنش کرد؛ اما این نکته را هم باید گفت که متاسفانه یا خوشبختانه این اقتضای کسب‌وکار است که چرخه عمر هر فعالیتی یک روز به پایان می‌رسد.

در نتیجه آنهایی موفق هستند که این موضوع را پیش‌بینی کنند؛ یعنی زمانی که احساس می‌کنند عمر کسب‌و‌کارشان رو به اتمام است، اقدامی بکنند که یا با تغییر فناوری و تکنولوژی کسب‌و‌کار، خود را به چرخه جدید وارد کنند یا بر اساس یافته‌هایشان آن فعالیت اقتصادی را در مسیر هدایت شده تعطیلی قرار دهند. منظور از مسیر هدایت شده این است که هنگامی که می‌دانند کسب‌و‌کارشان به‌زودی به‌واسطه ورود فناوری‌های جدید، دچار اضمحلال می‌شود، از فرصت باقی مانده برای جمع کردن کسب‌و‌کار استفاده و آن را مدیریت کنند. می‌توانند منابعشان را به کسب‌و‌کار دیگری تخصیص بدهند و در اصطلاح مدیریتی به «دوشیدن کسب‌و‌کار» روی آورند. «دوشیدن» در اصطلاح مدیریتی به معنای بهره‌وری حداکثری از فروش است که در عین حال، آن کسب‌و‌کار را به مرحله کاهش فعالیت و نهایتا توقف آن با مدیریت و با برنامه هدایت می‌کند. در روش سوم هم می‌توانند مدل کسب‌و‌کارشان را عوض کنند. این روش، مصداق استارت‌آپ‌هاست. مثلا اگر آژانس‌های تاکسیرانی زودتر از موسسان اسنپ و تپسی بر مدل مبتنی بر آی‌تی مبادرت می‌کردند، می‌توانستند مالکان این مدل جدید کسب‌و‌کار بشوند.

اما چنانچه کسب‌وکارها به یکی از این سه روش متوسل نشوند، طبیعتا اتفاق چهارم، تعطیلی و ورشکستگی آنهاست. متاسفانه بسیاری از کسب‌و‌کارها عملا به جهت غفلتی که می‌کنند، به ورطه چهارم می‌افتند و در مقابل عمل انجام شده قرار می‌گیرند. از این رو در ابتدا سعی می‌کنند آن را نفی کنند، هنگامی که می‌بینند این اتفاق در شرف وقوع است، نارضایتی‌هایشان شروع می‌شود. سپس با گروه‌هایی که امکان دارد منافع آنها در خطر باشد، شریک می‌شوند و مقاومت‌ها و مخالفت‌هایی را شکل می‌دهند که در برخی از موارد، کامیابی‌هایی را هم پیدا می‌کنند و حتی منجر به تعطیلی موقت کسب‌و‌کارهای نوین می‌شوند. البته نهایتا چون این روند اجتناب‌ناپذیر است، خودش را تحمیل می‌کند و این مقاومت‌ها شکسته می‌شود.

بنابراین با توجه به آنچه شما به آن اشاره کردید، آیا می‌توان گفت برنده این رقابت، کسب‌و‌کارهای نوین هستند؟

بله؛ برنده نهایی قطعا آنها هستند. چون همانطور که گفتم این سیر جدید، خود را به ما تحمیل می‌کند. ما در توقف این روندها تعیین‌کننده نیستیم. شاید بتوانیم در تاخیرشان تعیین‌کننده باشیم. ولی در میرایی و توقف کاملشان تعیین‌کننده نیستیم. حتی ما در جامعه خودمان مثالهایی داریم که با قانون خواستیم یک روند را کنترل کنیم اما نتوانسته‌ایم. مثل ماهواره که حتی قانون هم نتوانسته تماشای آن را کنترل کند. نگاه هوشمندانه به این روندها این است که از بالا کنترل و هدایت بشوند. یعنی حاکمیت با شناخت این روندها سعی کند آنها را به بستری بیندازد که بیشترین انتفاع را برای محیط اقتصاد کلان کشور به همراه بیاورد و در یک جریان مدیریت شده آسیب‌هایی که به مدل‌های سنتی کسب‌و‌کار می‌زند کمتر کند. اقتصادهای فعال، بیشترین میزان ریزش و رویش را دارند. یعنی میزان ورشکستگی در کشورهای توسعه یافته مثل کشورهای اروپایی از کشورهایی مانند ایران بیشتر است. اما از آن طرف میزان ایجاد کسب‌و‌کارهای جدید هم از کشورهایی مثل ایران بیشتر است. پس این یک روند طبیعی است. ما باید بپذیریم که هر سال یکسری کسب‌و‌کار به دلایل مختلف از رده خارج می‌شوند، ورشکسته می‌شوند و به جای آنها کسب‌و‌کارهای دیگری جایگزین می‌شوند. همانطور که انسان چرخه عمر دارد، صنعت هم چرخه عمر دارد و نمی‌شود در مقابل آن مقاومت کرد.

در حال حاضر حمایت از استارت‌آپ‌ها را در کشور ما چطور می‌بینید؟ آیا مقاومتی که از سوی کسب‌و‌کارهای سنتی در قبال استارت‌آپ‌ها وجود دارد، در دستگاه‌های بالادستی هم دیده می‌شود؟

مقاومت در دستگاه‌ها وجود دارد. اما ابراز و علنی نمی‌شود و عملا چراغ خاموش است. حمایت به آن معنا وجود ندارد. شاید سازمان‌ها و نهادهایی که متصدی علم و فناوری و نوآوری در کشور هستند مثل معاونت علمی فناوری ریاست‌جمهوری و صندوق‌های حمایت از کسب‌و‌کارهای دانش‌بنیان و یکی دو سازمانی که معاونت علمی فناوری دارند، تا حدی در این خصوص تلاش کنند. اما این میزان بسیار کم است. به نظر من حاکمیت دولت فرآیند تحول و نوآوری در کسب‌و‌کار را تقریبا به حال خودش رها کرده، البته از اینکه دولت در یک بخش خودش را رها کند، باید تا حدی ابراز خوشحالی کرد، اما در این مقطع به‌دلیل اینکه مقاومت‌های شدیدی در مقابل کسب‌و‌کارهای نوین وجود دارد، اتفاقا دولت‌ها وظیفه حمایت دارند.

تجربه جهانی درخصوص حمایت از چنین کسب‌و‌کارهایی چگونه است؟

در کشورهای دیگر دولت‌ها کسب‌و‌کارهای بالغ را به حال خودشان رها می‌کنند. چون آنها می‌توانند گلیم خودشان از آب در بیاورند، ولی معمولا از کسب‌و‌کارهای نوین و فناوری‌های پیشتازانه حمایت می‌کنند و آنها را در سایه حمایت‌های دولتی و قانونی خود قرار می‌دهند. اما در ایران چنین چیزی وجود ندارد. برعکس شما می‌بینید که بخش‌های مختلف دولتی در ایران از بسیاری از صنایع و فعالیت‌های تولیدی تقریبا از رده خارج و محکوم به ورشکستگی، حمایت می‌کنند و ورشکستگی آنها را به تاخیر می‌اندازند. در این شرایط، هزینه آن را به کل جامعه تحمیل می‌کنند که این کار، خطاست. این کار مصداق سرنا را از سر گشادش زدن است. به جای اینکه از فناوری و نوآوری حمایت کنند، از ورشکستگی جلوگیری می‌کنند؛ یعنی دولت یک آی‌سی‌یو درست کرده و هزینه هنگفتی را در این رابطه پرداخت می‌کند که بعضی از صنایع در حال احتضار را بتواند در کما حفظ کند. اما بخش خصوصی نهادهایی را برای حمایت به‌وجود آورده است که موردنیاز کسب‌و‌کار‌های مخاطره‌پذیر، استارت‌آپ‌ها و کسب‌و‌کارهای دانش‌بنیان است.

یکی از موانعی که این روزها برای فعالیت کسب‌و‌کارهای نوین وجود دارد، مربوط به دریافت مجوزها است. در این خصوص چه نظری دارید؟

من بارها مخالفت خودم را با تفکر مجوزگرایی اعلام کرده‌ام. زمان عمر مجوز به پایان رسیده؛ ولی ما هنوز شیوه کشورداریمان مبتنی بر مجوز است؛ در‌حالی‌که نسل مدرن کشورداری مبتنی بر اعتماد است. همین اعتماد، بالاترین مجوز را به افراد می‌دهد که تخلف نکنند. چون دیده شده مجوز ضمن اینکه اصطکاک شدیدی در بستر علم و فناوری به وجود می‌آورد، با شیوه‌ها و ابزارهای نوین جامعه به راحتی دور زده می‌شود؛ جامعه قرن بیست‌ویکمی، جامعه اطلاعاتی است. بنابراین این بستر اطلاعات باید به‌طور کامل در دولت توسعه پیدا کند.

استفاده از نشانه «|» یا عبارت «or»: گاهی اوقات جزئیات موضوعی که می‌خواهیم در مورد آن جست‌وجو کنیم، ناقص بوده یا آنها را به یاد نمی‌آوریم، اما این موضوع چندان هم دردسرساز نیست. کافی است که تعدادی از مدل‌های مختلف از آنچه در نظر داریم را قرار داده و با نشانه «|» آنها را از یکدیگر جدا کنیم. البته به‌جای این نشانه می‌توانید از عبارت «or» استفاده کنید. با انجام این روش مشاهده خواهید کرد که نتایج جست‌وجوی گوگل به آنچه در نظر دارید نزدیک‌تر خواهد بود.

جست‌وجو با استفاده از مترادف‌ها: نکته‌ای که شاید کمتر کسی به آن توجه کرده باشد استفاده از مترادف‌ها برای جست‌وجو در اینترنت است. در صورتی که جست‌وجوی شما به زبان انگلیسی باشد باید بدانید که این زبان دارای کلماتی با مترادف‌های بسیار بوده و همین امر می‌تواند در جست‌وجو به شما کمک بسیاری کند. اگر می‌خواهید وب‌سایت‌هایی را بیابید که در زمینه‌ موردنظرتان فعالیت می‌کنند؛ کافی است در جست‌وجوی خود از نشانه «~» استفاده کنید. برای مثال اگر جست‌وجوی شما به این حالت باشد «healthy ~food» در نتایج مشاهده خواهید کرد که محتوایی شامل تغذیه سالم و دستورالعمل‌های تهیه غذا به نمایش درآمده است.

جست‌وجو در درون وب‌سایت‌ها: حتما برایتان اتفاق افتاده که مقاله جالبی را در یک وب‌سایت بخوانید و بخواهید محتوایی مرتبط با آن بیابید، دوباره آن را بخوانید یا مقاله را به اشتراک بگذارید. ساده‌ترین روش برای یافتن اطلاعات مدنظرتان، جست‌وجو درون آن وب‌سایت خواهد بود. برای انجام این کار کافی است که آدرس سایت را نوشته و سپس واژه کلیدی از مقاله مدنظرتان را جست‌وجو کنید.

استفاده از نشانه «*» در جست‌وجو: گاهی شرایطی به وجود می‌آید که واژه کلیدی برای جست‌وجو یا عدد مهمی را فراموش می‌کنیم. در چنین حالتی می‌توان از نشانه «*» استفاده کرد. کافی است به جای واژه کلیدی از این نشانه استفاده کرده و جست‌وجو کنید تا محتوای مدنظرتان را بیابید.

وقتی کلمات زیادی از عبارت را فراموش کرده‌اید: گاهی اوقات باید عبارتی طولانی را جست‌وجو کنید اما تعدادی از کلمات آن را از یاد برده‌اید و تنها استفاده از یک واژه کلیدی نیز پاسخگو نیست. در چنین شرایطی کافی است که ابتدا و انتهای عبارت را نوشته و سپس از عبارت (...)AROUND استفاده کنید. سپس در داخل پرانتز تعداد کلماتی را که از عبارت حذف شده‌اند، قرار دهید.

از بازه زمانی استفاده کنید: گاهی اوقات به اطلاعاتی نیاز داریم که متعلق به دوره زمانی خاصی هستند. برای دست یافتن به این اطلاعات می‌توانید بازه زمانی را به جست‌وجوی خود اضافه کرده و سپس سه نقطه میان سال‌ها قرار دهید.

جست‌وجو برای تیتر یا URL: برای یافتن واژه‌های کلیدی و نام یک مقاله کافی است که عبارت «:intitle» را قبل از وارد کردن واژه‌های جست‌وجو قرار دهید. در نظر داشته باشید که نباید میان آنها فاصله باشد. برای یافتن کلمات به کار رفته در یک URL نیز می‌توانید از عبارت «:inurl» استفاده کنید.

یافتن وب‌سایت‌های مشابه: فرض کنید موضوع جالبی در اینترنت یافته‌اید و می‌خواهید وب‌سایت‌هایی را که محتوای مشابهی دارند بیابید. برای انجام این کار کافی است که از عبارت «:related» استفاده کرده و سپس آدرس سایت مدنظر را وارد کنید. در نظر داشته باشید که میان عبارت و آدرس وب‌سایت مدنظرتان فاصله قرار ندهید.

جست‌وجوی عبارات کامل: استفاده از نشان‌های نقل‌قول می‌تواند در جست‌وجو بسیار کارآمد باشد. فرض کنید عبارتی را بدون به کار بردن نقل‌قول جست‌وجو کرده‌اید. در چنین حالتی نتایجی را مشاهده خواهید کرد که کلمات عبارت جست‌وجو شده به‌صورت نامرتب در آن دیده می‌شود. این در حالی است که استفاده از نقل‌قول به شما کمک خواهد کرد تا نتایجی را به دست آورید که عبارت مدنظرتان به‌صورت منظم و پشت سر هم در مقاله یا مطلب مدنظر وجود داشته باشد. درواقع حالت اول برای زمانی مناسب است که شما از صحت عبارت مدنظرتان اطمینان نداشته باشید.

حذف کلمات غیرضروری: برای حذف نتایجی که برگرفته از کلمات غیرضروری باشند، کافی است یک خط فاصله قرار داده و سپس آن کلمه را تایپ کنید.

بد نیست بدانید که هک کردن وب‌کم، کار چندان سختی هم نیست و هر هکر خرده‌پایی می‌تواند وب‌کم شما را به راحتی هک کند. هک کردن وب‌کم تنها به نفوذ به حریم شخصی شما ختم نمی‌شود و هزار و یک کلا‌ه‌برداری و خلاف اینترنتی را هم در پی دارد. اگر یک هکر از طریق وب‌کم به حریم شخصی شما نفوذ کند، به‌راحتی می‌تواند از دریچه وب‌کم، زندگی شما را زیر نظر بگیرد و پس از ضبط فیلم و عکس‌های مختلف، این عکس‌ها را در فضای اینترنت در معرض چشم‌های ناپاکِ نامحرمان قرار دهد. با این اوصاف بهتر است ببینیم جاسوسی از طریق وب‌کم تا چه اندازه می‌تواند خطرناک باشد. شاید 10 سال پیش، ادعای جاسوسی دولت‌ها یا هکرها از طریق وب‌کم کامپیوترهای خانگی، ادعای بی‌پایه و اساسی به نظر می‌آمد. اما اگر به رمز و راز دنیای هکرها علاقه داشته باشید، حتما می‌دانید که این ادعا چندان هم که گفته می‌شود بی‌اساس نیست و هرازگاهی شاهد انتشار اخبار جاسوسی دولت‌ها یا افراد از طریق وب‌کم هستیم.

جالب است بدانید هفت سال پیش یک دانش‌آموز متوجه شد وب‌کم‌ لپ‌تاپ‌های مدرسه‌اش به‌صورت غیر محسوس از رفتار دانش‌آموزان عکس می‌گیرند. پس از شکایت این دانش‌آموز و دخالت مقامات قضایی مشخص شد که این مدرسه حدود ۵۶ هزار عکس از طریق وب‌کم از دانش‌آموزان بدون کسب اجازه آنها گرفته و جمع‌آوری کرده است. سه سال پیش هم محققین ثابت کردند که می‌توان وب‌کم مک‌بوک را بدون روشن شدن چراغ آن فعال کرد. این کار پیش از این غیرممکن تلقی می‌شد. یک مامور سابق اف‌بی‌آی نیز هک وب‌کم مک‌بوک را تایید کرد و مدعی شد مدت‌هاست که وب‌کم‌های مک‌بوک قابل هک بوده است.

ادوارد اسنودن معروف نیز در همان سال مستنداتی را افشا کرد که مشخص شد آژانس امنیت ملی ایالات متحده آمریکا (NSA) با موفقیت توانسته است به دوربین‌ گوشی‌های آی‌فون و بلک‌بری نفوذ پیدا کند. یک سال بعد هم در سال 2014، ادوارد اسنودن اسنادی را مبنی بر دسترسی آژانس امنیت ملی آمریکا به ابزارهای هکی افشا کرد که با استفاده از آنها می‌توان از طریق وب‌کم، زندگی کاربران را زیر نظر گرفت و ضبط کرد. این ابزارها شباهت زیادی به بدافزار Gunfish دارد. این بدافزار قادر است ویدئوهای گرفته شده از وب‌کم را ضبط کند. یک سال پیش هم گروهی که از آنها در فضای اینترنت با نام BlackShades یاد می‌شود متلاشی شد و پس از متلاشی شدن این گروه مشخص شد نرم‌افزاری که توسط آنها با قیمت ۴۰ دلار به‌ فروش می‌رسیده، به وب‌کم کامپیوتر قربانیان دسترسی داشته است. البته این شیوه چندان جدیدی نیست و اگر به اخبار هک علاقه داشته باشید، احتمالا چنین شیوه‌ای را در قالب نرم‌افزاری با نام Back Orifice به‌خاطر می‌آورید. جالب است بدانید، این نرم‌افزار در سال ۱۳۶۹ شمسی ساخته شده بود!

همان‌طور که گفتیم هک کردن وب‌کم کار چندان سختی نیست و به غیر از آژانس امنیت ملی آمریکا، حتی یک هکر خرده‌پا نیز می‌تواند با ترفند‌های مختلف به کامپیوتر قربانی نفوذ کند. با این حساب می‌توان گفت این روزها در کنار دولت‌ها، هکرها نیز به‌راحتی قادر به در اختیار گرفتن کنترل کامپیوتر شما هستند. اینجاست که باید درخصوص حفظ امنیت خود در فضای سایبری توجه بیشتری به‌ خرج دهید. حالا که اهمیت غیرفعال کردن وب‌کم به دلایل امنیتی را متوجه شدید، بهتر است راه‌حل‌های خوب و ساده‌ای را هم برای غیرفعال کردن وب‌کم یاد بگیرید.

از نصب و آپدیت بودن آنتی‌ویروس اطمینان خاطر حاصل کنید: وقتی صحبت از حفظ امنیت کامپیوترهای خانگی به میان می‌آید، اولین نکته‌ای که باید در نظر بگیرید استفاده از یک آنتی‌ویروس خوب و مطمئن است. آنتی‌ویروس ممکن است جلوی تمامی فعالیت‌های خرابکارانه را نگیرد، اما باز هم تا حد امکان جلوی احتمال آلوده شدن سیستم‌ شما به بدافزارهای جاسوسی را می‌گیرد.

به هر کسی اجازه دسترسی به کامپیوتر خود را ندهید: حتما برای شما هم پیش آمده است که در زمان خرابی کامپیوتر از فامیل و آشنایان کمک می‌گیرید. به این ترتیب شما رسما اجازه دسترسی کامل وی را به سیستم‌ خود داده‌اید و این فرد به راحتی قادر است دور از چشمان شما، بدافزارهای خرابکارانه و جاسوسی را بر روی کامپیوتر شما نصب کند. به این ترتیب توصیه می‌کنیم برای نصب آنتی‌ویروس و حفظ امنیت کامپیوتر خود حتما از افراد متخصصی کمک بگیرید که کاملا به آنها اعتماد دارید.

اتصال وب‌کم را قطع کنید: بیشتر کامپیوترهای خانگی از یک وب‌کم به‌صورت جداگانه بهره می‌برند، با این حساب برای حفظ هرچه بیشتر امنیت کامپیوتر و حریم شخصی خود توصیه می‌کنیم اتصال USB وب‌کم را از کامپیوتر جدا کنید. کاملا مشخص است، وب‌کمی که به کامپیوتر شما متصل نباشد، امکان جاسوسی ندارد. برای این کار پیشنهاد می‌کنیم وب‌کم را بالای مانیتور مستقر کرده و در زمان‌هایی که از آن استفاده نمی‌کنید اتصال USB وب‌کم را با کامپیوتر قطع کنید، زمان‌هایی نیز که به وب‌کم نیاز دارید، به‌ راحتی پورت USB وب‌کم را متصل کنید.

از تنظیمات بایوس، وب‌کم را غیرفعال کنید: این روزها شاهد گسترش تقاضا برای خرید لپ‌تاپ هستیم و کاربران زیادی لپ‌تاپ را به کامپیوترهای خانگی ترجیح می‌دهد، این دسته از کاربران بیشتر باید مواظب حفظ حریم شخصی خود باشند، چراکه لپ‌تاپ را در قسمت‌های مختلف منزل قرار می‌دهیم و از آنجایی که وب‌کم به‌صورت مستقل در تمامی لپ‌تاپ‌ها تعبیه شده است، اتصال وب‌کم را به‌صورت سخت‌افزاری و با قطع کابل USB نمی‌توان قطع کرد. اینجاست که می‌توان با مراجعه به قسمت بایوس (BIOS) لپ‌تاپ،‌ وب‌کم را غیرفعال کرد. برای این کار باید لپ‌تاپ خود را ریست کرده و قبل از اینکه سیستم‌عامل اجرا شود وارد تنظیمات بایوس شوید، فشردن دکمه F2 یا کلید DEL یا ترکیبی از کلید‌های F و دکمه fn در لپ‌تاپ‌ها باعث باز کردن منوی بایوس می‌شود.

پس از اینکه وارد بایوس لپ‌تاپ خود شدید کافی است به دنبال عبارت‌هایی نظیر Webcam, Integrated Camera یا CMOS Camera بگردید. در نهایت نیز پس از اینکه گزینه غیرفعال کردن وب‌کم در بایوس را پیدا کردید، به راحتی می‌توانید این گزینه را غیرفعال کنید تا سیستم‌عامل دیگر به وب‌کم دسترسی نداشته باشد.  باید گفت تمامی لپ‌تاپ‌ها به ویژگی غیرفعال کردن وب‌کم از طریق بایوس مجهز نیستند. لپ‌تاپ‌های تجاری دل و لنوو در بیشتر موارد از قابلیت غیرفعال کردن بایوس بهره می‌برند، اما همان‌‌گونه که اشاره شد اگر چنین گزینه‌ای در بایوس لپ‌تاپ شما وجود نداشته باشد به احتمال زیاد سازنده لپ‌تاپ، از تعبیه کردن این امکان صرف‌نظر کرده است. غیرفعال کردن وب‌کم باعث غیر فعال شدن میکروفن لپ‌تاپ نیز خواهد شد، چرا که در بیشتر لپ‌تاپ‌ها ماژول وب‌کم و میکروفن از یک منبع تغذیه می‌شوند. البته به لحاظ امنیتی این امر را باید به فال نیک بگیرید چرا که با غیرفعال کردن وب‌کم، عملا نه تنها جلوی جاسوسی تصویری از طریق وب‌کم را خواهید گرفت، بلکه از آنجایی که به همراه وب‌کم، میکروفن لپ‌تاپ نیز غیرفعال می‌شود، با یک تیر دو نشان زده و جلوی جاسوسی صوتی هکرها و خرابکاران اینترنتی را نیز خواهید گرفت.

غیرفعال کردن وب‌کم در سیستم‌عامل: این راه‌حل همانند سایر راه‌هایی که به آنها اشاره کردیم، امن نیست، اما اگر امکان انجام موارد بالا را نداشتید، می‌توانید از این روش کمک بگیرید. با این روش شما از داخل سیستم‌عامل، درایورهای مربوط به وب‌کم را پاک می‌کنید تا از این طریق وب‌کم حاضر در کامپیوتر شما عملا غیرفعال شود. از آنجایی که سیستم‌عامل‌های مختلفی را بر روی کامپیوترهای شخصی شاهد هستیم، انجام این کار راه‌های متفاوتی خواهد داشت اما کلیت کار به یک شکل است. در سیستم‌عامل ویندوز که ما ایرانی‌ها بیشترین استفاده را ازآن انجام می‌دهیم، برای غیرفعال کردن وب‌کم از طریق سیستم‌عامل کافی است تا به قسمت Device Manager وارد شوید، با تایپ عبارت Device Manager در منوی استارت ویندوز به راحتی می‌توانید این گزینه را پیدا کنید. در قسمت Device Manager به دنبال قسمت وب‌کم در زیر گزینه Imaging Devices بگردید، پس از اینکه وب‌کم را پیدا کردید بر روی آیکون آن راست کلیک کرده و گزینه Disable یا Uninstall را انتخاب کنید. همان‌گونه که اشاره شد، زیاد نمی‌توان به لحاظ امنیتی روی این راه‌حل حساب باز کرد. چراکه اگر شخص دیگری از راه‌دور به کامپیوتر شما با مجوزهای مدیر سیستم دسترسی داشته باشد، به راحتی قادر است تا درایورهای حذف شده را مجددا نصب کرده و وب‌کم کامپیوتر شما را فعال کند. این موارد دست به دست یکدیگر داده‌اند تا راه‌حل پایانی ما، راه‌حلی بسیار ساده و کارآمد باشد.

پوشاندن وب‌کم: اگر حوصله ندارید که وب‌کم کامپیوتر خود را از طریق بایوس غیرفعال کنید یا اینکه قطع کردن کابل USB وب‌کم نیز برای شما دردسر ساز می‌شود در این قسمت راه‌حل ساده و آسانی را برای شما سراغ داریم. در این روش پیشنهاد می‌کنیم روی لنز وب‌کم خود را با یک جسم خارجی بپوشانید. منظور ما از یک جسم خارجی نیز وسیله خاصی نیست و پوشاندن وب‌کم با یک تکه کاغذ یا مقوا کفایت می‌کند. این امر در کنار سادگی، مزایای امنیتی جالب و کارآمدی دارد، زمانی که روی لنز وب‌کم پوشیده شده است، به راحتی از حفظ حریم شخصی خود مطمئن هستید، از طرف دیگر در صورت نیاز به وب‌کم نیز کافی است بدون انجام هرگونه تنظیماتی، روی وب‌کم را باز کرده و از آن استفاده کنید.